Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 4000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Fabrieken

Duméril, Leurs Fils et Cie.

Periode: 1845-1886

Adres: Rue Cassel, Saint-Omer (Pas-de-Calais)

Eigenaren: Constant Duméril 1844-1845 Constant Duméril & H. Leurs als Duméril-Leurs Fils et Cie. 1845-1875 Emile Duméril et Emile Bouveur als Duméril-Bouveur 1875-1886

Geschiedenis
Het lijkt erop dat Constant Duméril als zoon van Florimont Duméril, directeur van het Hôpital Militaire in Saint-Omer, deze pijpenfabriek gesticht heeft om met de familie Fiolet te wedijveren. Beide fabrikanten bekleden in het maatschappelijke leven van Saint-Omer bestuursfuncties met een kennelijke politieke rivaliteit tussen de twee families. Op het moment van stichten, het jaar 1845 valt er met de productie van kleipijpen oneindig veel geld te verdienen. Daarnaast zijn het woelige tijden waarin arbeiders om politieke principes van de ene werkbaas naar de andere overlopen. De fabriek van Duméril lijkt daar bij de stichting dankbaar gebruik van te hebben gemaakt. Zij wordt in 1845 opgezet en komt opmerkelijk snel tot bloei. In 1846 zouden er al 350 arbeiders werken!

De firma Duméril haalt zijn vakkennis uit de reeds bestaande pijpenfabrieken elders en in die vorm is de start van een fabriek een zaak van investering. Geschoolde arbeiders en ontwikkelde bazen en voormannen zijn eenvoudig weg te kopen bij de andere bedrijven. Niet verwonderlijk dus dat Duméril direct na de start een kwalitatief hoogwaardig product kan leveren. In de 41 jaar van bestaan bouwt het bedrijf een verbazingwekkend en uitgelezen assortiment aan pijpmodellen op.

Als bij de andere bedrijven is het produceren van standaardpijpen de hoofdactiviteit. De jaarproductie ligt boven de twintig miljoen pijpen. Daarnaast voerde Duméril voor de meer kieskeurig roker allerlei bijzondere ontwerpen. Van Duméril is bekend dat zij de Franse tabaksdetaillist op de hoogte houden met een bulletin, waarin de nieuwe ontwerpen worden afgebeeld. In de praktijk blijkt dat men met nieuwe, actuele vindingen de aandacht vraagt om vervolgens gewone standaardpijpen te verkopen.

Na de Frans-Duitse oorlog neemt ook bij Duméril de afzet drastisch af en tien jaar later ziet men in dat sluiting van de fabriek op termijn onvermijdelijk is. In vijf jaar tijd wordt de productie afgebouwd en de inventaris geliquideerd. Het gereedschap wordt uitverkocht en enkele pijpvormen komen zelfs in Nederland terecht. De nabijgelegen firma Fiolet zal zeker van de liquidatie geprofiteerd hebben, doch waarschijnlijk niet door overname van materialen, maar eerder door het invullen van de vrijgekomen orders.

Kenmerken van de producten
Dankzij een bijzondere schenking van de weduwe Emile Duméril in 1909 bleef een fantastisch productieoverzicht van deze firma bewaard dat tegenwoordig in Musée Sandelin in Saint-Omer te zien is. Het gaat om een dozijn panelen die ooit voor een expositie gebruikt zijn en waarop de mooist afgewerkte Dumérilpijpen bevestigd zijn. Aan deze bijzondere collectie ontlenen wij tegenwoordig ons inzicht in de variëteit van het Duméril product. Deze fabriekscollectie is tevens illustratief voor het zeer beperkte aantal pijpen dat elders is overgeleverd.

De stijl van de Dumérilpijp is zeer eigen en getuigt van een groot gevoel voor ontwerpen, zowel qua onderwerp als in de uitvoering. De steelpijpen vertonen soms een sterk naturalisme en realisme, dan weer een wonderlijke stilering met grote fantasie. In de gefigureerde steelpijpen kunnen we verschillende stijlen onderscheiden. Een van de oudere soorten laat portretten van contemporaine of historische personen zien die uitgebeeld zijn met onder het borstbeeld ter identificatie de naam van de voorgestelde. De productie ervan start al in de jaren 1840 en de vormgeving is soms nog wat onstabiel en technisch onvolmaakt. Door de portretten met een opschrift te identificeren, voorkwam men bij de roker verwarring op wie de pijp betrekking had. Naast Franse onderwerpen zijn ook voor de Engelse markt bestemde portretpijpen in de maak geweest.

Een tweede ontwerpgenre is het best te duiden als wervelend en hierbij domineert bladwerk als omlijsting van portretten of figuraties in veelal groteske vormgeving. Het is een product waarvan de doelgroep moeilijk is aan te geven. Een generatie later ontstaan meer eigenzinnige fantasieportretten in een sterk gestileerde uitvoering in een voor Duméril kenmerkende expliciete stijl. Zij vormen een ander uniek hoogtepunt in het assortiment. Daarnaast bestaat er ook een meer naturalistische lijn zoals een vossenkop met druiven of een hert in verdedigingshouding. Zij zijn weer meer uitgewerkt vanuit de details en daardoor sterker aan de Gambierpijp verwant.

Bij de manchetpijpen volgt Duméril sterker de gangbare mode al heeft zij wel een elitaire onderwerpskeuze uitgevoerd in een dromerige stijl. De gezichten van de voorgestelden worden gekenmerkt door een zekere sereniteit, ook hier sterk gestileerd. De manchetpijp vertoont echter minder expliciete ontwerpnuances in vergelijking tot de steelpijp. Het gaat om de traditionele portretpijpen van karakters en volkstypen maar ook van bestaande personen. Zo is keizerin Eugénie verkrijgbaar naast de vrolijke drinker of de dood. Dergelijke koppen werden in alle formaten geproduceerd van mignonettes tot groter al ontbeken de echte grote exemplaren. Een bijzonder ontwerp met een politieke achtergrond is gemaakt voor de Londense pijpenhandelaar Benda en stelt het hoofd van generaal Wellington in karikatuur voor. De pijp beschimpt het rookverbod in het Engelse leger door een soldaat die in de manchetsteel is weergegeven.

Tenslotte produceert Duméril nog een categorie curiosa. Onverwacht zijn de gefigureerde sigarenhouders met een korte buisvorm met op de steel een monsterachtige vis met kikker of een kabouter die de pijp omklemt. Zij worden in de jaren 1850 voor slechts een penny op de Engelse markt verkocht. Een ander atypisch product is een zakvormige meerschuimpijp die in klei is nagemaakt en waarvan de kop voorzien is van een geelgetint glazuur. Zelfs het buffelhoornen roer is geïmiteerd in klei waarbij de tordering in de steel in enkele heldere kleuren email is opgeschilderd. Dat een dergelijke pijp meer een curiosum dan een gebruiksartikel is mag duidelijk zijn. Hetzelfde geldt overigens voor een hoornvomig pijpje die op een jachthoorn lijkt en waaraan een kettinkje als draagband is vastgemaakt. Het is eerder een luxe stukje speelgoed dan een rookpijp al is het voorwerp Duméril-eigen wel functioneel.

Met een overdaad aan exclusieve producten blijft het een raadsel hoe Duméril heeft kunnen bestaan al is zeker dat de commerciële dobber de grootscheepse exportorders zijn geweest, voornamelijk van pijpen van eenvoudige kwaliteit. De winsten van de lucratieve pijpenexport hebben het mogelijk gemaakt een exclusief modellenassortiment op te bouwen die het prestigeaspect van dit fabrieksbedrijf onderstrepen.

Nomenclature

Literatuur
Véronique Deloffre, Pipes et Pipiers de Saint-Omer, Saint-Omer, 1991.
V. Deloffre, 'Les pipe en terre: une industrie oublié de Saint-Omer', Dossiers archéologiques, historiques et culturelles du Nord, XIII/26, 1988, 8-24.
Don Duco, "C. Duméril, Leurs Fils et Cie, een toonaangevende Franse pijpenfabriek", Pijpelijntjes, IX-4, 1983, p 1-7.
Don Duco, Century of Change, the European clay pipe its final flourish and ultimate fall, 1830-1940, Amsterdam, 2004, p. 50, 56, 57.

1

Afbeeldingen 1 / 6

Portretkop bekend als de profeet
Gestileerde historische portretkop
Koningskop in mignonformaat
Christuskop in electrolyseafwerking
Portretkop van de dichter Anacreon
Fantasierijke portretkop in zwart