Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Pijpen met flora, fauna en voorwerpen

Dieren

Bij de Franse figuurpijp komen dierenkoppen in uiteenlopende vormen en formaten voor. Meestal gaat het om voorstellingen zonder diepere betekenis, leuk om te roken met kind of kleinkind op schoot. Het betreft zowel manchetpijpen van een zekere luxe als steelpijpen bestemd voor de meer eenvoudige roker. Ongetemde dieren als een leeuw, een beer, olifant of wild zwijn zijn afgebeeld naast de lieve, tamme als het paard, de buffel, de poes of de schildpad. Aandoenlijker zijn dieren aangekleed als mens, zoals de oiseau voyageur of de l'âne coquet, crapaud priand en de mère loup, de laatste de wolf uit het sprookje van de wolf en de zeven geitjes. De voorstelling renard aux raisins zinspeelt op een fabel van Jean de la Fontaine.

Wanneer behalve de pijpenkop ook de steel in de decoratie meespeelt, is sprake van de optimale figuurpijp. Slechts enkele Franse fabrieken zijn er in geslaagd dit te bereiken. De firma Fiolet heeft twee prachtige ontwerpen geleverd, de ene een vogelkop met in de steel de lange snavel, de tweede een eendenkop, waarbij de snavel eveneens doorloopt op de steel. Gambier creëert in 1910 eenmalig een pijp met een driedubbele figurale uitbeelding waarin ook nog eens de art nouveau kunst doorklinkt. De pijp stelt een langgerekt fantasieblad van een waterplant voor waarop een kikker zit met op zijn rug een slakkenhuis die als ketel fungeert. Hoewel buitengewoon origineel van ontwerp met subtiele vormnuances is deze pijp geen praktisch rookinstrument geweest. Het model ligt lastig in de hand en de pijp is te lang en te zwaar om tussen de tanden te houden. Omdat de roker slecht grip kan krijgen op de onduidelijk gestructureerde vormonderdelen was het risico van breuk extra groot. Voordeel daarentegen is dat de pijp zelfstandig staat en zo een sierraad op bureau of in de vitrinekast is.

Als manchetpijp zijn maar weinig dierfiguren gemaakt, doch zij zijn wel heel sprekend. De opzittende poedel genaamd chien caniche, is een aandoenlijke uitbeelding van groot formaat. De eveneens zittende aap Joko werd ontworpen naar aanleiding van het toneelstuk le singe Joko dat in 1825 debuteerde. De pijp beleefde nog een tweede verkoopimpuls als referentie aan het aapje dat door keizerin Eugénie als huisdier werd gehouden. Ook de vogelkop van Gambier met de gebogen snavel en kraalogen is een gedetailleerd uitgewerkte, groot formaat manchetpijp. Opvallende uitbeeldingen zijn het paardenhoofd en in hetzelfde concept de lichtgewicht jockey zittend op de hals van het paard, respectievelijk door Gambier en door Gisclon gemaakt. De combinatie tussen een dier en een mens komt niet vaak voor. Een ander voorbeeld is een kromme jachthoorn als pijp met daarop een gestileerde kop van een trouwe jachthond. Dit ontwerp werd al in 1859 als zeer geslaagd in het standaardwerk van Fairholt afgebeeld.

De gehalsbande hond genaamd Fritz, de bijnaam voor een Duitse soldaat uit de Frans-Duitse oorlog, is als een satirische uitbeelding bedoeld. De voorstelling is zo aandoenlijk dat nauwelijks van spot gesproken kan worden, hetgeen overigens in die tijd zeker wel het geval was. Ironisch genoeg wordt dit ontwerp later zelfs onveranderd door Duitse pijpenfabrieken nagemaakt. Een vermakelijke steelpijp met de naam chien gendarme laat ook een hondenkop zien nu met de trekken van een bromsnor figuur, compleet met veldwachterpet. Daarnaast bestaat er een pijprokende hondenkop en een kleine buldog die de Engelse burgerman John Bull present stelt.

Een exclusieve vinding van Gambier is de taxile, de pijp met de dubbele boring waarvan ook enkele dierfiguren bestaan. De taxile serpent toont bijvoorbeeld een slang rond de ketel loerend naar een klein beestje op de steel, bij de taxile coq heeft de ketel een lichte eivorm en hangt een haantje onderaan de pijp. De pijp genaamd taxile nid stelt een vogelnest voor met tegen een van de pootjes een vogel met gespreide vleugels die zijn nest verdedigt. Bij de taxile bec de grue tenslotte domineert een geopende vogelsnavel de pijpenkop die zelf als ei is uitgevoerd. Gematigder van figuratie en zonder de taxile boring is de néogène sauterelle waarbij een sprinkhaan in de steelhoek is aangebracht.

Er bestaat een hele serie simpele pijpenkoppen met het kenmerkende Franse néogène model waarop aan de onderkant van de kop in hoogreliëf een beestje als subtiele decoratie: een hagedis, vogel, rat of vlieg. In feite gaat het bij deze pijpen om een figuraal uitgewerkte hiel en zeker niet om een volledig figurale pijp. Vooral de vlieg is buitengewoon populair geworden. De firma Gambier had op een gegeven moment zoveel van deze persvormen naast elkaar in omloop dat tussen de vleugels van de vlieg een miniem cijfertje als onderscheid van de persvorm werd aangebracht. Zo kon men bij klachten over de productie de betreffende arbeider aanspreken. Een variant op de vlieg is een prachtig uitgewerkte bij, soms in natuurlijke kleuren opgeschilderd. Wonderlijk genoeg bleef deze voorstelling bij een eenmalige editie. In de serie manchetpijpen is de bokkenkop een van de meest gemaakte versies van een pijp met figurale hielmarkering.

Een meer decoratief gebruik van diermotieven zien we bij een manchetkop waarbij rondom de ketel verschillende ratten zijn aangebracht waarvan de staarten op de plaats van de hiel zijn samengeknoopt. Deze pijp figureerde jarenlang in de advertenties van Gambier. Door een Belgische bedrijf is dit concept nagemaakt maar om niet te dicht bij het oorspronkelijke ontwerp te komen zijn salamanders in plaats van ratten gebruikt.

Eenvoudige ontwerpen laten een eivormige pijpenkop zien gehouden door een viertenige vogelklauw, een motief waarop oneindig gevarieerd is. Een andere vinding toont een paardenhoef waarbij het hoefijzer langs de ketelopening is aangebracht, in de catalogus vermeld onder de naam néogène pied de cheval. De paardenhoef is trouwens ook als hielfiguratie gemaakt met als naam néogène sabot de cheval.

Dat de uitbeelding van schijnbaar willekeurige dieren en of planten soms een diepere betekenis heeft, bewijst het pijpmodel met de benaming rat sur paille, een billiard ketel met een verzwaarde figurale hiel die een bos stro voorstelt waaruit ratten springen die op de ketel van de pijp te zien zijn. De naam van de pijp en daarmee ook de voorstelling refereert aan de politieke activist François Raspail en is een prachtig voorbeeld van de tabakspijp als politiek statement.

1

Afbeeldingen 1 / 10

Fatterige ezel met hoge hoed
Moeder de wolf van de zeven geitjes
En brave opzittende poedel
De aap Joko uit het toneelstuk
Pijpenkop met een jockey te paard
Jachthond op een hoornvormige steel
Karikatuur op de brave veldwachter
Vogelsnavel met eivormige ketel
Een sprinkhaan als ketelbasis
Paardenbeen met paardenhoef