Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 2000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Pijpen met fantasie uitbeeldingen

Soldaten, beroepen en typen

In de categorie fantasiefiguren maken soldaten en krijgslieden een belangrijke groep uit. Door hun uniformen met imposante helmen of onverwachte hoofddeksels lenen militairen zich bij uitstek om in een figurale pijp te worden verwerkt. Toch is deze categorie lang niet zo groot als we zouden verwachten op basis van het ontelbare aantal regimenten en rangen met specifieke uniformen die in de negentiende eeuw in gebruik waren. In het totaal zijn zo'n dertig pijpen van militaire rangen bekend, terwijl de handboeken over het Franse uniform vele honderden variaties tonen.

Uitbundig zijn de uniformen van de curassier anglais, sapeur russe en tambour major, de laatste gekenmerkt door de hoge berenmust. Het gaat om parade-uniformen die gedragen werden tijdens de intochten van buitenlandse vorsten en zij zijn gekozen vanwege hun indrukwekkende hoofddeksel. In andere gevallen werden juist de vermakelijke, meer karikaturale verschijning van de krijgsman weergegeven. De highlander bijvoorbeeld met zijn wonderlijke hoed, of de tambour met zijn hoge berenmuts maken de militaire stand eerder belachelijk. Vooral de étudiant Allemand wordt te kijk gezet met langs de steel een extreem lange sabel, waardoor hij niet kan staan en dus geridiculiseerd wordt. Zeer aansprekelijk voor de roker en in talloze uitvoeringen bekend, is de zoeaaf. Deze soldaten dragen een specifiek hoofddeksel dat er uitziet als een slaapmuts met afhangende kwast. De chasseur d'Afrique en turc hebben weer een meer exotisch tintje. Een specifiek onderwerp is de steelpijp gewijd aan de bataillon scolaire, een propagandapijp pro de kindersoldaten die in hun opvoeding extreem veel aandacht aan gymnastiek en militaire oefeningen besteedden. Vanaf 1880 waren dergelijke kinderkorpsen in veel Franse plaatsen te vinden.

Een unieke figuratie en afwijkend van alle pijpontwerpen is de Bahut de St.Cyr, de kadet van de prestigieuze militaire school van Saint-Cyr in Zuid-Frankrijk. Zittend op een kubusvormige pijpenkop rookt hij rustig zijn pijpje, een pot de chambre valt uit de doos waarop hij zit en fungeert als steelaanzet. In dat detail ligt het satirische element van de voorstelling besloten. De pijp is als een speciale opdracht gemaakt maar kwam later als algemeen artikel in de handel.

De verwerking van modeverschijnselen in een tabakspijp vormt wel een van de meest vermakelijke categorieën, zij het niet zo'n grote. In de negentiende eeuw werd veelvuldig de spot gedreven met de mode en dat laat zich aan de pijpen aflezen. De gentleman en milady zijn nog vrij neutrale uitbeeldingen van een modieuze man en vrouw, mogelijk een satire op de gereserveerde Engelsen. Pijpen als le gandin, le fashionnable en le sportsman laten al meer overdreven fatterige personen zien. De haarmode is verbeeld in le barbu en tête frisée. De toque en fasionable casquette verbeelden de uitwassen in de kortstondige modes van merkwaardige hoofddeksels. Soms is het aspect mode met bepaalde types verenigd. De uitbeelding van le faubourien is daarvan een voorbeeld: een burgerlijk modieuze man neergezet als karaktertype. Een andere is de femme romaine met een opvallende gedrapeerde lap als hoofddeksel, overigens ook hier weer een combinatie van twee thema's: een landstreek en een modefenomeen.

De subcategorie beroepen is de grootste groep van de fantasiefiguren. We herkennen enkele historische koppen zoals le moine, l'alchemist, le mousquetaire of le troubadour. De pijp met het beroep le page, kwam al ter sprake en is in feite een historisch koningsportret, later anoniem verkocht als beroepsvoorstelling. Niet direct een beroep maar eerder een type is le bayard, de onverschrokken ridder in zijn harnas, die als historische uitbeelding appelleert aan de onoverwinnelijke maar tevens charmante persoon. Talloze fabrieken hebben dit thema tot onderwerp verkozen. Een bijzonder paar door Gambier toont le chevalier en la chatelaine en werden tegelijkertijd op de markt gebracht. Gezien de forse en vooral luxe uitvoering van deze pijp moet de reden deze in omloop te brengen een cultureel evenement geweest zijn. Als algemene pijp is de oplage beperkt gebleven want daarvoor was het formaat te groot.

Een geslaagde reclamepijp van de firma Blanc-Garin stelt een sandwichman voor met om de nek een koord waaraan een rechthoekig tekstbord hangt. Op dat bord lezen we de reclametekst "Pipes de Givet Blanc Garin & Guyot depot Rue Bourg L'Abbé 24 Paris". Onduidelijk is of de productie van deze pijp startte bij de opening van het verkoopkantoor in Parijs dat op het reclamebord vermeld staat. De pijp is een mooi voorbeeld van een weggeefartikel ter meerdere eer en glorie van de fabriek maar zal zeker ook gewoon aan rokers verkocht zijn. Merkwaardigerwijs is dit de enige bekende figurale promotiepijp; door Gambier zijn nog wel enkele gladde modellen met een expliciet naamschild gemaakt. Van de producenten van kleipijpen zou je verwachten dat een dergelijk reclameproduct vaker voorkomt.

Typische negentiende eeuwse beroepen, soms ook aan te duiden als typen, zijn la concierge, le docteur, le juge, le postillon en met name l'écrivain-publique, de schrijver die voor de ongeletterden brieven schreef. Een leuke voorstelling die lastig is te duiden heet la crevette, letterlijk de garnaal. In de volksmond ten tijde van Napoleon III was dit de aanduiding voor een vrouw van lichte zeden. Verscholen achter een wijnblad heft zij het champagneglas. Ook het ontstaan van deze voorstelling moet in de actualiteit van de dag gelegen hebben. Amusant tenslotte is de fantaisie musicien, waarbij in de steel een staande man is uitgebeeld blazend op een trombone die de ketel van de pijp vormt. Opvallend bij deze bonte reeks is dat ook hier de grote manchetuitvoeringen vroeg zijn en de kleinere steelpijpen later. Zij benadrukken de verschuivende doelgroep van elitair en cultuurminnend naar volks en platter. Uitbeeldingen van rond 1900 zijn le chauffeur met zijn stofbril en le jockey met kenmerkende pet met klep. Andere onderwerpen zijn niet minder prachtig uitgewerkt en kunnen zeer origineel zijn. Aandoenlijk en onschuldig zijn de enfant au sabot, enfant à la pipe en enfant à la coquille. Uitbeeldingen als le nain ofwel de onnozele ziel en le rieur weergegeven als een lachende persoon zijn vrolijke koppen geschikt voor iedere roker. Ook de oude man en oude vrouw krijgen een fraaie karakterkop.

De pijp genaamd inquisiteur griffe de coq is de uitbeelding van de beul met een leren kapje op het hoofd, aan de achterzijde wordt hij tamelijk luguber door een vogelklauw gegrepen. Overigens beweert men dat de uitbeelding ontleend zou zijn aan een verhaal van Victor Hugo uit 1882 over een historische beul maar het modelnummer van de pijp wijst op een eerder tijdstip van ontstaan. Een mooie pendant is le pendu ofwel de gehangene waarbij de steel een door een strop gestikte persoon laat zien. Tot een vergelijkbare categorie behoren de duivel ofwel le diable die ook bestaat in het kostuum van Mefisto. Ook bij sommige van deze ontwerpen zien we de vogelklauw terug. Wonderlijk is dat iedere tijd zijn eigen monsteruitbeeldingen had, doorgaans aangeduid met le monstre. Echt populair werden deze pijpen nooit doordat het ontwerp te gematigd bleef waardoor de uitbeelding eerder op de lachspieren werkte.

Een specifieke categorie heeft een wat macabere achtergrond. Hiertoe behoren pijpenkoppen in de vorm van een mensenschedel die zeer geliefd zijn geworden. Naast de simpele schedel, die door vrijwel alle fabrieken gemaakt is, bestaan er varianten waarbij de oogkassen van de schedel doorboord zijn en gevuld werden met doorschijnend glas. Als het vuur passeerde lichtten deze ogen op! Met hetzelfde thema zijn le mort, hussard de la mort en andere op de schedel gebaseerde ontwerpen. Curieus is de macabere voorstelling le mort à la barbe een portretkop van een schedel met op de rand van de hoed een reeks doodskopjes. En voor wie nog uitbundiger met de dood wil koketteren is er het borstbeeld van de dood met zeis of zelfs een figuurpijp met een compleet menselijk skelet genaamd la skelette.

Uit de bonte opeenvolging in deze paragraaf wordt duidelijk dat het bij de figurale pijp lang niet altijd om tijdgebonden uitbeeldingen ging, maar dikwijls ook om amusante ontwerpen voor een algemeen publiek. In tegenstelling tot de andere uitbeeldingen is voor de meeste pijpen in deze categorie geen maatschappelijk engagement aanwijsbaar. Naast die actualiteitsgebonden pijpen waarvan de looptijd altijd onzeker is, is het voor een pijpenfabriek van groot belang een breed aanbod te leveren, dat een geregelde afzet garandeerde. De hier besproken fantasiefiguren vormen, samen met de planten en dieren die hierna aan bod komen, het basisassortiment die de constante factor in de verkoop uitmaakt. Zij zorgden ervoor dat het marktaanbod voor elk was wils bevatte.

1

Afbeeldingen 1 / 10

De tamboer majoor met berenmuts
De étudiant allemand als karikatuur
Soldaat uit het bataillon scolaire
Gezeten rokende kadet uit Saint Cyr
Fatterige sportsman met hoge hoed
Chatelaine als historisch portret
De publieke schrijver met bril
De garnaal ofwel de publieke vrouw
Portret van een lachende man
Het skelet verkleed als de dood