Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 0,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Pijpen met fantasie uitbeeldingen

Symboliek

In de groep symboliek verbeelden portretten en uitbeeldingen een idee of sentiment. Het meest expliciet zijn de symbolen van de Franse Empire als een duidelijke verwijzing naar de aanhangers van de monarchie gedurende de republikeinse tijd. De reeks begint met tamelijk ingehouden voorstellingen zoals le bicorne of tweekante steek, die de hang naar het keizerrijk symboliseren dat in 1815 ten onder ging. Geleidelijk worden de symbolen explicieter en zij zijn het bewijs dat de figuurpijp een politieke functie krijgt. Onduidelijk blijft daarbij of de roker die symboolfunctie al dan niet met een satirische ondertoon gebruikte.

Een opvallend onderwerp wordt gevormd door manchetkoppen met de adelaar als hoofdmotief. De adelaar zittend op een tweekante steek is bijvoorbeeld een vroeg teken voor de Napoleontische sympathie, al kan dit evengoed als satire naar diens nederlaag verwijzen. Bij een wat latere editie zit de adelaar op de wereldbol en symboliseert het uitgestrekte en machtige rijk van de keizer. Een derde exemplaar toont de Napoleontische adelaar met in de klauwen de onderscheiding van het Légion d'Honneur. De bekendste versie wordt eveneens door een adelaar met gespreide vleugels gedomineerd die weer zit op de wereldbol. De pijpenkop heeft hier de vorm van een verdedigingstoren gekregen en heel toepasselijk zijn op de stenen de slagen die door Napoleon werden gewonnen vermeld. Als referentie aan Napoleon zelf is aan de achterzijde piepklein een staande keizer afgebeeld in zijn kenmerkende houding, de palmboom aan de andere zijde duidt op zijn gevangenneming en verbanning naar Sint Helena. Vooral deze pijp is meer een praatstukje vanwege de uitgebreide teksten die aanleiding zijn tot het vertellen van verhalen over bloedige veldslagen en roemruchte overwinningen. Dankzij de vlakke onderzijde kan de pijp stevig staan in tegenstelling tot de meeste figuurpijpen en dat vergroot de waarde als bibelot.

Het herstel van het keizerrijk in 1851 leidt tot expliciete portretpijpen, maar wonderlijk genoeg is van symboliek dan nog nauwelijks sprake. Wel zien we de adelaar met gespreide vleugels terug op de onderzijde van het keizersportret van Napoleon III. Dat symbool blijft onlosmakelijk aan de keizerlijke macht verbonden. Vanaf 1860 groeit bij een zekere groepering de behoefte aan verandering die moet leiden tot de afschaffing van de monarchie. Deze revolutionaire rokers kiezen voor een pijp met le République of la Républicaine. Overigens wordt hun sympathie vooral openlijk getoond door het roken van portretpijpen die al ter sprake kwamen. Een van de meer verhulde symbolen is la lanterne, een steelpijp met de ketel in de vorm van een lantaarn refererend aan het gelijknamige politiek geëngageerde tijdschrift.

Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 ontstaan pijpen die de steden Metz en Straatsburg voorstellen. De stedenmaagd met stedenkroon beeldt in eerste instantie de stad uit, maar door de oorlogstrijd en vervolgens het verlies van het departement Elzas met Straatsburg als hoofdstad aan de Duitsers, wordt de pijp een politiek symbool voor de teleurstelling over de afloop van de strijd. De stad Metz wordt zelfs verbeeld door een stedenmaagd in rouw, het gelaat bedekt met een voile van tule. De pijp met het portret van l'Alsacienne is een meer gematigde uitbeelding voor het verlies. Deze pijp blijft ook na de Frans-Duitse oorlog in productie al verdwijnt wel na enkele jaren het herdenkingsjaartal 1871 uit de achterzijde van de pijpenkop. Met die daad wordt in feite de band met de politiek verbroken. Het zwierige modelé van deze pijp van een vrouw in klederdracht is mede de reden van populariteit. Als gebruiksartikel lag de pijp overigens niet echt lekker in de hand want daarvoor had het ontwerp te veel scherpe randjes. Na het jaar 1900 is er nog een tweede editie gemaakt, nu niet met een kleisteel maar als insteekkop; dat exemplaar kreeg de naam Lorraine mee!

Als restgroep bestaan gedecoreerde pijpen met symbolen die aan een maatschappelijke actualiteit refereren. Een opvallende schepping is de Permission de dix heures, uitgebracht wanneer soldaten na tien uur 's avonds de kazerne mogen verlaten. De pijp is een zogenaamde extra, een grootformaat met een ketel van maarliefst zeven centimeter hoogte. Rondom de pijpenkop en op de steel van deze pijp zien we een overvloedig reliëf van korenaren en akkerbloemen. Aan de voorzijde van de ketel staat een soldaat van de garde Française met zijn meisje aan de arm. De pijp verbeeldt de vreugde van de soldaat die voortaan 's avonds de kazerne mag verlaten om zijn geliefde te bezoeken. Volgens zeggen wordt dit uitzonderlijke pijpontwerp later als geschenk aan jonggehuwden gebruikt.

Een opmerkelijke herinneringspijp als symbool voor Victor Hugo laat zijn borstbeeld in miniatuur zien geplaatst op de urn die zijn overlijden in het jaar 1885 symboliseert. Hier fungeert de urn als ornament en verwijzing naar de dood van de grote schrijver en politieke denker. Zonder diepere betekenis zijn de uitbeeldingen van de speelkaarten dame de coeur ofwel hartendame en roi de pique vertaald met schoppenkoning. Aanvankelijk worden zij als paar uitgebracht maar de schoppenkoning scoorde weinig verkoop en verdween van de markt. Later wordt het assortiment weer aangevuld met een meer fantasierijke en sprookjesachtige gesteelde schoppenkoning bestemd voor een bredere klantenkring.

Eenvoudiger van ontwerp en niet langer figuraal is de pijp met de naam les trois huits, uitgevoerd als moderne insteekkop met billiardvorm waarvan het motief opgedragen is aan de invoering van de achturige werkdag. Voor de arbeiders betekende die wet de ideale verdeling van het etmaal: acht uren werken, acht uren ontspanning en acht uren slapen. Met deze pijp heeft de figuratie plaatsgemaakt voor een picturale uitbeelding en is het pijpmodel regelrecht van de moderne bruyère afgekeken. Zij kondigt het eind van het figurale tijdperk aan.

1

Afbeeldingen 1 / 8

Adelaar zittend op tweekante steek
Adelaar op het legion d'honneur
Adelaar op wereldbol door Gambier
De toren met de veldslagen
De adelaar onder het keizersportret
La républicaine als mascotte
Reuzenkop soldaat met zijn meisje
In memoriam Vicotr Hugo met urn