Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 2000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Pijpen met fantasie uitbeeldingen

Mythologie

De Griekse en Romeinse mythologie was in de negentiende eeuw beter bekend dan in onze tijd omdat er vroeger meer verhalen werden verteld. Meer dan een dozijn figuren uit mythologie zijn in pijpen uitgebeeld. Goden als Jupiter en Saturne zijn tamelijk bekend en waren als pijpen in een fors formaat verkrijgbaar. De voorstelling van Jupiter is buitengewoon populair geworden en is door verschillende fabrieken nagemaakt, ook buiten Frankrijk. Daarnaast leverde de Franse pijpenfabrikant een brede keuze aan mythologische figuren in standaardformaat zoals Pomona als de Romeinse godin van de bosvruchten en Janus als dubbelkoppige god van poorten maar ook als symbool voor de geschiedenis. Tot de reeks mythische types zonder goddelijke status behoren de Faun, Bacchus en Silenus als oude, dikke metgezel van Dionysos.

Van de god Dionysos is naast de standaardpijp ook een etalagepijp gemaakt, bedoeld om de verkoop van gewone pijpen met een opvallend reclameobject kracht bij te zetten. Overigens is deze pijp dikwijls foutief toegeschreven, sommige verzamelaars dachten gezien de klassieke trekken dat het een vrouwenhoofd betrof en gaven de pijp de naam Juno. De buste is echter een getrouwe kopie van een Hellenistische beeld uit het Kapitolijns museum in Rome. Karakterkoppen rond drank en drinkgedrag blijven ook in de latere tijd populair. Onder de namen le Bacchus en la Bacchante zijn kort na 1900 nog twee moderne tabakspijpen bedacht, niet met een manchet maar met een insteekmontage. Zij zijn gemaakt naar bestaande beeldhouwwerken maar werden daar niet rechtstreeks van gekopieerd. Het waren de bruyèrehouten pijpen uit Saint-Claude die in een sculpteermachine werden gemaakt die tot voorbeeld dienden. De kleiversie kon met zijn aantrekkelijke prijs gemakkelijk met de houten pijpen concurreren en leidde tot een verkoopsucces.

Een charmant motief en aansprekend voor veel mannelijke rokers is de uitbeelding van Leda en de zwaan. Een vroeg exemplaar van Gambier laat een schitterende modellering zien van een Leda die de zwaan in volle overgave omhelst. Latere uitvoeringen van Gisclon zijn wat gestileerder, terwijl de versie van Crétal in het geheel niet ondeugend is maar vooral saai. Bij deze laatste pijp bleef de pijpenkop zelfs onversierd. Deze reeks toont niet alleen de populariteit van het onderwerp maar ook de verschillende fabriekseigen uitwerkingen met een zeer grote variëteit. Een onverwachte compositie toont een pijp met aan de voorzijde Zeus en Ganymedes, de oppergod die zijn geliefde schenker in de armen sluit en in de plooien van zijn mantel rooft. Ter identificatie van de god Zeus is een adelaar bij de voorstelling geplaatst. Aan de achterzijde van de pijp is in de manchet een naakte gevleugelde vrouw afgebeeld, waarvan de rol niet duidelijk is. Verzamelaars hebben deze homo-erotische maar klassieke voorstelling wel foutief geduid als de schepping door God de vader van Adam, maar evengoed als Hebe die Neptunes te drinken geeft.

Minder zeldzaam is de figuurpijp Pan met voor de borst overtuigend zichtbaar de bekende driehoekige fluit, doorgaans met heldere emailkleuren geaccentueerd. Bij die pijp is Pan ten voeten uit weergegeven met de bokkenpoten tegen een fond van bladwerk. Helaas is bij dit product de synthese tussen de voorstelling en de vorm van de pijp minder hecht. Het hoofd van Pan steekt boven de ketelopening uit en zal bij menige roker spoedig zijn afgebroken, waardoor de pijp zijn aanzien verloor.

Buitengewoon populair wordt het ontwerp van Gambier bekend onder de naam Narcissus. Het gaat om een elegant pijpje met een ovale ketel die het hoofd van de jongensachtige Narcissus laat zien, aan weerszijden van de slapen met een gestileerde narcis getooid. Het lijkt erop dat deze pijp een populaire gift was aan de jeugdige roker, uiteraard met een knipoog naar de ijdelheid. Naast de elegante steelversies van Gambier, Duméril en Dutel-Gisclon die bij grote aantallen zijn gemaakt, bestaan er ook manchetuitvoeringen. Merkwaardig genoeg is Narcissus behalve als jongen zelfs als femme Narcisse verkrijgbaar en deze versie roept weer een homme Narcisse op, die een beduidend oudere Narcissus voorstelt. Reden tot populariteit van de steelpijp is wellicht de dunwandige uitvoering van dit verfijnde portretpijpje waardoor de pijp comfortabel tussen de tanden te roken is.

Naast algemene portretkoppen zien we in de groep mythologie ook enkele onverwachte uitbeeldingen. Van chimaera, een monsterlijk wezen met de kop van een leeuw, het lichaam van een geit en de staart van een slang is een fantaisie gemaakt die niet werkelijk figuraal is. Van een dergelijke product hebben we geen idee wie de roker moet zijn geweest. Merkwaardig is dat de goden Mercurius en Neptunes, die in Nederland gezien worden als de symbolen van de handel en scheepvaart en in de negentiende eeuw buitengewoon populair waren, bij de Franse fabrieken nauwelijks uitgevoerd zijn. Slechts één portretkop van Mercure is bekend, voorzien van de vertrouwde vleugelhoed. In de latere tijd zijn nog wel enkele eenvoudige sigarenpijpen met dezelfde uitbeelding gemaakt die door hun gestileerde uitvoering nog maar nauwelijks figuraal te noemen zijn.

Ten slotte figureert in de categorie mythologie een aantal min of meer historische personen met een mythische klank. Zo bestaat er de pijpenkop met koning Midas, de vorst die wenste dat alles dat hij aanraakte in goud zou veranderen. Hij is afgebeeld als een vrij anoniem portret met gefantaseerd bladwerk als baard die de relatie uitbeelding en naamgeving behoorlijk schimmig houdt. Ook van koning Minos, die over Kreta regeerde en een beroemd doolhof liet bouwen, is een pijp bekend. Mogelijk dat de roker van weleer bij dergelijke uitbeeldingen onmiddellijk de associatie met een recente publicatie of actueel toneelstuk had, een link die door de tijd verloren ging. Nader onderzoek in contemporaine bronnen zou daarover ongetwijfeld nog veel nieuwe informatie kunnen opleveren.

De tijdslijn in het onderwerp mythologie loopt parallel met de tendens in de pijpen met het thema theater. Ook hier zien we een elitaire start met bijzondere ontwerpen overwegend als manchetpijp. Geleidelijk vervlakt de voorstelling en wordt simpeler van modellering. Zij wijst op een minder elitaire doelgroep maar ook op het afnemend belang van de mythologie als interessegebied onder de toenmalige roker. De Narcissuspijp is de laatste populaire voorstelling in deze categorie. Het paar Bacchanten van rond 1900 moeten we zien als een slaafse navolging van de modelijn die wordt ingezet door de fabrieken van bruyèrepijpen.

1

Afbeeldingen 1 / 9

Jupiter met electrolyse afwerking
Jupiter, als latere insteekversie
Gambier's uitvoering van Saturnus
Faun of bosgod door Fiolet
De grote Silenus van Gambier
Dionysos als etalagepijp in rood
Zittende Pan met gele panfluit
Narcissus met narcis als decoratie
Zeus en Ganymedes als pijpenkop