Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Pijpen met bestaande personen

Overige personen

In deze categorie figureren de meest uiteenlopende personen hetgeen te verwachten is van de restgroep van afbeeldingen van bestaande personen in pijpen. Ook hier zien we historische figuren naast contemporaine uitbeeldingen. Het vaderlandse gevoel wordt verbeeld met twee prachtige portretpijpen. De eerste is de dappere heldin Jeanne Hachette die zich verdienstelijk maakte bij het beleg van Beauvais in 1472. De tweede betreft de zeerover Jean Bart, de Duinkerker kaper die in 1694 door de Franse koning in de adelstand werd verheven. Zijn karikatuur zoals hier afgebeeld werd het idool van de latere Republikeinen.

Andere historische personages zijn de ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus waarvan een indrukwekkende uitbeelding is gemaakt. De astroloog Nostradamus speelde voor de wereldgeschiedenis een belangrijke rol vanwege zijn cryptische maar ware voorspellingen. Aanleiding tot het uitbeelden is echter een liedje met de titel Les Prédictions de Nostradamus dat in die periode veel werd gezongen. In de historische categorie hoort ook Guttemberg thuis, de man die voor velen de boekdrukkunst uitvond maar in werkelijkheid deze slechts perfectioneerde.

Voor de uitbeelding van maîtresses in pijpen bestond grote belangstelling. Dergelijke pijpen onderstreepten een koninklijke waardigheid maar ook een schalks element. Zo zijn door de firma Gambier maarliefst drie portretpijpen van Diane de Poitiers gemaakt, de maîtresse van de Franse koning Hendrik II. De meest uitbundige is een zogenaamde fantasie extra met elegant portret en subtiel versierde steel, de meest opvallende is een etalagepijp van groot formaat waarbij de pijpenkop zelfs voorzien is van een deksel. De maîtresse van koning Lodewijk XIV, Louise duchesse de la Vallière was zo algemeen bekend èn geaccepteerd dat een van de fraaist uitgevoerde figuurpijpen haar portret draagt. Deze majestueuze pijp werd in bepaalde kringen het symbool voor het verschijnsel van de geaccepteerde maîtresse.

De portretpijp van Cinq Mars ligt op hetzelfde vlak als die van de maîtresses, al gaat het om de gunsteling van de Franse koning Lodewijk XIII die tevens een politieke rol vervulde. Om zijn ambities te kunnen realiseren, tegen de wil van de invloedrijke minister Richelieu in, smeedde hij een complot tegen hem. Toen dit vroegtijdig uitkwam werd Cinq-Mars veroordeeld en onthoofd. Aanleiding tot de pijp is ook hier weer een boek of opera geweest, die beide bekend zijn. In die gevallen werd de uitbeelding van de persoon ook daarop geïnspireerd, eerder dan dat er voor een zuiver historische weergave werd gekozen. Een andere historische figuur die in de negentiende eeuw opnieuw populariteit beleefde is het karakter uit een toneelstuk uit 1465 met de naam Avocat Patelin. Het gaat om de kluchtachtige karikatuur van een dorpsjurist die in armoede verkeert en daarom streken uithaalt. Van deze pijp wordt wel gezegd dat het ontwerp door niemand minder dan Daumier verzorgd is doch het lijkt meer waarschijnlijk dat de vormgeving onder de handen van de fabrieksmodelleur tot stand kwam al dan niet geïnspireerd door een prent van deze gevierde kunstenaar.

Verder bestond er een categorie minder beduidende figuren die door opmerkelijke daden kortstondig in de belangstelling stonden. Zo is daar August Blanqui die als beruchte misdadiger dertig jaar in gevangenschap doorbracht. Heel toepasselijk is hij afgebeeld als een schurk achter de tralies van een gevangenisraam. Sir Roger Tischborn is in 1854 ingescheept naar Rio de Janeiro maar verdween op zee zonder een spoor achter te laten. Ruim tien jaar later verscheen er iemand die zich voor Tischborn uitgaf. Pas na langdurig onderzoek, met sensatiezucht gevolgd door de couranten, werd deze persoon ontmaskerd en tot veertien jaar dwangarbeid veroordeeld. Een smakelijk verhaal dat een portretpijp waard bleek.

Een wat wonderlijk groepje uitbeeldingen vertegenwoordigt het geloof. De meest spraakmakende is het portret van niemand minder dan Jezus Christus, door verschillende fabrieken afgebeeld als man der smarten en dus voorzien van een doornenkrans. Hoewel deze pijp wel gekwalificeerd is als de meest zeldzame van alle figuurpijpen, is dat niet juist. Wel is het daardoor onder verzamelaars een van de meest begeerde pijpen geworden. Veel andere bijbelfiguren zijn niet afgebeeld. Een merkwaardige pijp toont Noach, in het Frans Noë, die een korte pijp tussen de lippen heeft, een anachronisme dat we van een gerespecteerde pijpenfabriek niet zouden verwachten. Katholieken als paus Pius IX en paus Leo XIII zijn als portretpijp uitgebracht, naast portretten van de Protestantse voormannen Luther en Jean Huss. Deze laatste pijpen fungeerden wellicht als simpele symbolen om elkaar als geloofsgenoot te herkennen. Overigens werden in dezelfde oven ook de uitbeeldingen van de utopische socialistenpatriot Père Enfantin en de heilige Saint Simonien gebakken. Van een vrije vormgeving getuigt het model Saint-Antoine, waarbij de heilige als complete figuur in een pijp is uitgebeeld, een schedel in de hand. Aan zijn voeten is een vuurspuwende draak te zien, die refereert aan het Sint-Antonisvuur waartegen Antonius bescherming bood.

Tijdgebonden is de figuurpijp van de vioolvirtuoos Paganini die niet realistisch is uitgebeeld maar als een karikatuur met haakneus en slierten haar langs het hoofd. Heel toepasselijk is in de steel zijn viool verwerkt. Na de introductie rond 1860 beleefde deze pijp nog een revival tegen het jaar 1900. De fotograaf Pierre Petit, in zijn tijd de beste zowel in techniek als op artistiek gebied, kreeg ook een eigen pijp waarin zijn artistieke kapsel heel treffend uitkomt. Het portret van Baden Powell, oprichter van de padvinderij is een mooi voorbeeld van een product voor de Engelse markt en is uitgevoerd in tijdseigen modelé kenmerkend voor de stijl waarin Gambier rond het jaar 1900 werkte. Het initiatief voor de pijp komt vermoedelijk van een Engels handelshuis. Onduidelijk blijft het afzetgebied van een dergelijk product.

1

Afbeeldingen 1 / 8

Historische heldin Jeanne Hachette
De Duinkerker kaper Jean Bart
Maîtresse Diane de Poitiers
Louise de la Vallière als maîtresse
August Blanqui achter de tralies
Christus met doornenkrans
Karikatuur van Paganini met viool
Kunstfotograaf Pierre Petit