Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 2000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 4000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Pijpen met bestaande personen

Kunst en cultuur

In de categorie kunst en cultuur overstijgt het aantal historische figuren de tijdgenoten. Dat is niet verwonderlijk want roem komt vaak pas na de dood. De Griekse dichter Homerus is de oudste persoon die is uitgebeeld. Het is zo'n algemene uitbeelding die in een breed fabrieksassortiment thuishoort en een lange looptijd geniet. Uit de zestiende en zeventiende eeuw zijn talloze schilders met een portretpijp vertegenwoordigd: Leonardo da Vinci, Michelangelo, Dürer, Rubens, Van Dyck enzovoorts. Al deze figuurpijpen vertonen goed gelijkende portretten met uitzondering van de portretpijp van Michelangelo die meer een type is dan een realistische weergave van de persoon zelf.

De portretpijp met de naam Rembrandt door Gambier wekt echter grote verbazing: de kunstenaar lijkt uitgebeeld als een karikatuur en alleen de vermelding van zijn naam in de catalogus rechtvaardigt de link met de grote schilder uit de Hollandse Gouden Eeuw. Doorgaans is er geen specifieke aanleiding om een kunstenaarsportret tot pijp te maken, doorslag geeft de algemene verkoopbaarheid die de fabrikant ziet. De portretten van Italiaanse kunstenaars verschijnen eerder op de markt dan hun vakgenoten uit het noorden. Dat gegeven onderstreept weer de elitaire doelgroep van de figuurpijp, die daarna geleidelijk veralgemeniseert.

Een onverwachte eer viel de Franse schilder Lépaulle ten deel, indertijd bekend van zijn historiestukken maar tegenwoordig volledig vergeten. Hij is in de jaren 1830 als een van de weinige contemporaine kunstenaars in een pijp uitgebeeld. Bijzonder aan deze schepping is ook het keramische dekseltje waarmee de pijpenkop is af te sluiten en die de voorstelling tot een volsculptuur maakt, overigens is dat een in die jaren vaker toegepast modeverschijnsel.

Van de beeldhouwers bestaat een portret van François Rude, prachtig uitgewerkt met een brede, lange baard in twee punten en een kunstenaarsbaret op het hoofd. Het meest opmerkelijk is de uitbeelding van de beeldhouwer Dantan Jeune, waarvan het ontwerp een heus zelfportret in karikatuur is. Dantan maakte er een gewoonte van zijn beeldhouwwerken met een rebus te signeren en bij deze pijpenkop is op de kraag van de voorgestelde een tand en een engel aangebracht. Samen geven zij de woordspeling dent-ange, de laatste twee letters als afkorting voor jeune om zich van zijn beeldhouwende vader te onderscheiden. In het hart van Parijs had Dantan een galerie met portretten in karikatuur van eigentijdse personen. Wellicht werd deze pijpenkop ook daar verkocht.

Uit de literaire wereld zijn meer voorbeelden van gepersonifieerde pijpen bekend. Een majestueuze portretpijp is gewijd aan de Franse letterkundige Nicolas Boileau, een begunstigde van Lodewijk XIV die bevriend was met de schrijvers Molière en De la Fontaine. Deze ruim negen centimeter hoge pijpenkop heeft een indrukwekkend monumentaal voorkomen. Daarnaast is het een van de zeldzame voorbeelden van een asymmetrisch portret waarvan de blik naar links gericht is. Het lange haar van de voorgestelde hangt in lokken naar beneden en lijkt vanuit alle gezichtspunten anders. Een zeldzame schepping toont het borstbeeld van de schrijver en filosoof Voltaire. Tegen het jaar 1900 komt daarvan een moderne versie op de markt, ontleend aan het beroemde beeld van Houdon.

Het karikaturale portret van Frédéric Soulié is een van de meest geslaagde creaties, al is deze auteur van gruwelromans tegenwoordig nagenoeg vergeten. De uitbeelding van Soulié's hoofd met grote snor in een schoen, verwijzend naar zijn naam, is een ontwerp van de reeds genoemde beeldhouwer Dantan Jeune. De pijp wordt door Gambier op de markt gebracht in een prachtige manchetversie vrijwel letterlijk overgenomen van het oorspronkelijke kunstwerk. Wanneer het verkoopsucces is bewezen volgt een meer gematigde steelpijp voor de roker met minder zwier en een krappere beurs.

Een buitengewoon geliefde lieddichter was Pierre Béranger, actief tot aan de door hem verafschuwde Seconde Empire in 1852. Hij heeft geweldig bijgedragen aan de populariteit van de figuurpijp onder een brede groep rokers, doordat talloze van zijn gedichten en liedjes in pijpen zijn verbeeld. Zeker twee fabrieken hebben de dichter zelf met een portretpijp vereerd. Daarnaast zijn tientallen figuren uit zijn chansons in een pijp uitgebeeld. Deze fantasierijke uitbeeldingen worden in de paragraaf literatuur, theater en volksliedjes nader besproken.

Bij het roken uit een portret van de beroemde schrijver Victor Hugo kon men zich de status als lezer van zijn lijvige romans aanmeten. Niet verwonderlijk dat de vroegste versie een manchetpijp is. Na 1870 zette Hugo zich actief in voor de Republikeinse partij en kreeg zijn pijp tevens een politieke boodschap. Toen werd een meer eenvoudige steelpijp gemaakt, passend in het modebeeld van die tijd, een product waarvan het portret overigens buitengewoon levensecht is.

Tot de uitvoerende kunstenaars behoren talloze theaterfiguren. Charles Stratton, bekend onder de naam generaal Tom Pouce, trad vanaf 1845 veelvuldig op in de Vaudeville als dwerg met zijn lengte van slechts 57 cm. Zijn bijnaam Pouce, Frans voor duim, zou bij ons vertaald worden met Kleinduimpje. Toepasselijk is de prachtige manchetpijp waarop de hele figuur ten voeten uit is afgebeeld, goed getroffen met zijn relatief grote hoofd kenmerkend voor lilliputters. Zijn generaalsuniform met tweekante steek was zijn gebruikelijke toneelkostuum. Tom Pouce staat op een grote duim, die als steel van de pijp fungeert en heel toepasselijk verwijst naar zijn kleine gestalte.

Van de contemporaine uitbeeldingen moeten nog enkele acteurs en zangers genoemd worden. Louis Hyacinthe was een komiek en variétéartiest die door zijn opvallend grote neus al zonder iets te doen de lachers op zijn hand had. Paul Grassot was als acteur een beroemdheid in Parijs, ook nadat hij zijn stem verloren had en zijn carrière voortzette als mimespeler in zijn rol verkleed als vrouw. Joseph Capoul is de enige acteur van het serieuze genre, wiens populariteit zo groot was dat zijn typerende kapsel een kortstondige mode werd. Naast hem speelde Clémence Ritter in 1876 de rol van Virginie. Tenslotte was Anna Judic een van de meest briljante actrices van het variété, vooral in haar rollen als aandoenlijk jong meisje. Deze reeks bewijst hoezeer Gambier bij het figureren van pijpen de onderwerpen relateerde aan de actualiteit van het Parijse culturele leven.

1

Afbeeldingen 1 / 11

Portretpijp van Leonardo da Vinci
Michelangelo door Gambier
Michelangelo door Fiolet
Schilder Rubens door Gambier
De wonderlijke pijp van Rembrandt
Borstbeeld van Nicolas Boileau
Soulié als hoofd in een schoen
Portret van schrijver Victor Hugo
Figuurpijp van generaal Tom Pouce
Karikatuur van Louis Hyacinthe
Actrice Clémence Ritter in 1876