Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 0,
			speed: 3000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Pijpen met bestaande personen

Militairen

Opvallend bij deze categorie is dat de bestaande militairen die in pijpen worden uitgebeeld niet zozeer bekend zijn vanwege hun strategische successen. Zij blijken eerder populair om hun spannende avonturen die zij beleefden waardoor zij in de publieke opinie alle aandacht kregen. In die rol werden zij hoofdpersoon in romans met een nieuwswaarde die aan de jongensboekachtige avontuurlijkheid grenst. We mogen hieruit afleiden dat de militaire figuurpijpen niet hun grootste aftrek vonden in het leger zelf, maar vooral bij de burgerbevolking. Voor hen stonden de krijgssuccessen immers ver af van de dagelijkse zorgen, maar spannende verhalen in de krant of als roddel verteld kregen in hun vrije tijd alle aandacht.

De vroegste militaire uitbeeldingen hebben betrekking op de oorlog in de Vendée tussen 1793 en 1799. Zo bestaan er prachtige portretpijpen van generaal Henri de Rochejaquelein en François Charette, die in de strijd hun sporen verdienden. Ook van de Poolse legeraanvoerder Poniatowsky is een vergelijkbare portretpijp bedacht, die overigens uitgevoerd werd naar aanleiding van een roman. Beide pijpen zijn typische royalistische mascottes van groot formaat. Minder prestigieus is een herdenkingspijp met de voorstelling van Marceau, een militair die zich eveneens verdienstelijk maakte bij de oorlog in de Vendée maar ook bij de Franse revolutie. Later was hij in het buitenland actief en werd uiteindelijk door een sluipmoordenaar gedood. Marceau haalde pas de publiciteit toen zijn as in 1889 in Parijs werd bijgezet, tevens de aanleiding tot de aanmaak van zijn portretpijp.

Een bijzondere portretpijp van groter formaat stelt generaal Allard voor, uitgebeeld in een kostuum dat eerder aan de operette dan aan het leger doet denken. Allard maakte zich aanvankelijk in Frankrijk verdienstelijk, na 1830 vertrok hij naar India waar hij het leger aldaar op de Franse wijze reorganiseerde. Echte heldendaden kunnen we aan hem niet toedichten. Vermoedelijk is reden tot uitbeelding in een pijp een nog onbekend theaterstuk waarin hij figureerde en dat zou tevens de verklaring zijn voor zijn wonderlijke historische kleding. In ieder geval beleefde de pijp slechts een korte periode van populariteit.

In de negentiende eeuw was Frankrijk in verschillende oorlogen verwikkeld, zowel ter verdediging van het eigen land als voor gebiedsuitbreiding in haar koloniën. Pijpen met militaire figuren zijn dan ook bij grote aantallen gemaakt. In de kolonisatie van Algerije hebben honderden officieren en vele duizenden soldaten gestreden. Het merendeel van deze strijders is roemloos ten onder gegaan. Eén eenvoudige officier in een Frans regiment Noord-Afrikaanse ruiters maakt daarop echter een grote uitzondering. Het betreft Jules Gérard die door zijn onverschrokken optreden als scherpschutter in elf jaar 25 leeuwen wist te doden, die voor de Franse bezetter een ware plaag vormden. Zijn erenaam luidde al snel Tueur de lions ofwel leeuwendoder. Dit renommee was in Frankrijk blijkbaar populairder als kroegpraat dan de oneindige krijgshandelingen tegen de moslims. De portretpijp van Gérard is door verschillende fabrieken in een uiteenlopende variatie gemaakt met de tulband als gemeenschappelijk kenmerk. Minder roemruchtig is Bou Maza die zich ook verdienstelijke maakte in de strijd in Algerije. Zijn met koorden geborgde lakense hoofddeksel geeft deze pijp een exotische uitstraling.

Uit de strijd in het verre Indochina zijn général Dodds en Amiral Courbet onderscheiden teruggekomen. De laatste overleed overigens op de thuisvaart aan boord van zijn vlaggenschip Le Bayard en werd in 1885 postuum met een portretpijp geëerd. Ondanks hun fraaie pijpen zijn deze hoge officieren toch niet zo populair geweest als sergeant Bobillot. Als twintigjarige ging hij in dienst en werd direct uitgezonden naar Azië, waar hij zijn taak als onderofficier dapper en kordaat vervulde. Hij raakte echter zwaar gewond en overleed in Hanoi. Nationalisten in Frankrijk stelden hem als voorbeeld van vaderlandslievendheid en opofferingsgezindheid, tot in de schoolboeken toe. Daardoor werd Bobillot niet alleen een held in Indochina, maar ook een symbool van het nationalisme in Frankrijk. De portretpijp droeg daar zeker toe bij. Een vrij onopvallende portretpijp stelt generaal De Négrier voor, uitgebeeld met militaire pet met klep. Naast zijn verdienste in de Frans-Duitse oorlog werd hij in 1884 naar Tonkin gezonden en oogstte populariteit vanwege zijn militaire successen.

Ook voor de buitenlandse verkoop maakten de Franse pijpenmakerijen portretpijpen gewijd aan legendarische militaire personen. Buitengewoon bijzonder is de karikatuurpijp voor de Engelse markt waarin de Duke of Wellington als aanvoerder van het Britse leger belachelijk wordt gemaakt. Wellington verbood in 1842 het roken in het leger en dat was aanleiding tot een protestpijp: een gewone soldaat uitgebeeld in de steel maakt een schimpgebaar naar de machtige legeraanvoerder die met een grote karikaturale haakneus in de pijpenkop is afgebeeld. De pijp is op verzoek van de Londense pijpenhandelaar Benda vanaf 1845 in omloop gebracht maar werd volgens zeggen na korte tijd verboden.

Andere scheppingen waren bedoeld als propagandamateriaal. Voor Italië was de vrijheidsstrijder Garibaldi het symbool van de partizanen. Een pijp met zijn portret was in Italië een belangrijke mascotte en resulteerde voor de Franse pijpenmakerijen in een verkoopsucces. Zowel Duméril als Gambier en Gisclon profiteerden daarvan. Voor de Zwitserse markt was er het borstbeeld van generaal Guillaume-Henri Dufour, een prachtige en levensechte portretpijp van royaal formaat. Overigens heeft de aanleiding om deze pijp op de markt te brengen een royalistische grondslag. Keizer Napoleon III had namelijk zijn militaire opleiding onder leiding van Dufour in het Zwitserse Thun genoten. In welke mate de verkoop naar Zwitserland in tweede instantie van belang is geweest blijft de vraag.

De Boerenoorlog in Zuid-Afrika werd aan beide kanten van pijpen voorzien. Dat gebeurde door tussenkomst van een Engels handelshuis. De Boeren kochten president Paul Krüger met zijn karakteristieke baard. De Engelsen konden roken uit het hoofd van veldmaarschalk sir Roberts of Kandahar, opperbevelhebber van het Britse leger, of zijn opvolger in Zuid-Afrika Lord Kitchener. Diens portret met zijn kenmerkende grote snor werd door het Engelse ministerie van oorlog gebruikt op reclameposters om soldaten te werven. Een derde officier uit het Britse kamp van de Boerenoorlog is luitenant-generaal White. Geen van deze officieren had enige faam of populariteit in Frankrijk, de portretpijpen zijn louter voor de exportmarkt gemaakt.

Verder bestaan er historische en contemporaine personen die zich in den vreemde verdienstelijk hebben gemaakt. Omer Pacha bijvoorbeeld was een Ottomaanse generaal die in 1853 zijn zege behaalde bij Silistrië in de Krimoorlog. Hij was tijdgenoot van de reeds genoemde Ali Pacha en Alexander I. De strijd in de Krim werd in Frankrijk op de voet gevolgd zodat pijpen gewijd aan dat thema garant stond voor een bevredigende afzet.

1

Afbeeldingen 1 / 9

Portretpijp van La Roche Jaquelein
Borstbeeld François Charette
General Allard als historrisch type
Portretpijp van generaal Dodds
Effigie van generaal Courbet
Sergeant Bobillot als portretpijp
Lord Kitchener door Fiolet
Luitenant-generaal White als pijp
Eenvoudige pijp met generaal Joffre