Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Pijpen met bestaande personen

Politici

Merkwaardig genoeg is het aantal pijpontwerpen van historische Franse politici beperkt gebleven, tenminste uit de tijd voor de Revolutie. Als voorbeeld gelden Colbert en de duc d'Epernon, beide uitgevoerd als klein formaat pijpen. Deze koppen lijken eerder het assortiment te vervolmaken door een historische dimensie toe te voegen dan dat zij ooit goedlopende verkoopitems zijn geworden. Enkele andere pijpenkoppen tonen eveneens personen met een zekere politieke achtergrond, doch zij zijn ontleend aan romans of theaterstukken en komen daarom in die paragraaf ter sprake.

De Franse politiek wordt vanaf het eind van de achttiende eeuw sterk bepaald door de tegenstelling tussen Royalist en Republikein. Beide partijen zijn in portretpijpen vereeuwigd, al gaat het om historische uitbeeldingen want toen de figuurpijp op de markt kwam was de woelige tijd van de Revolutie al voorbij. Duidelijk is dat de personen weliswaar overleden waren maar zeker niet vergeten. Mirabeau was een pleitbezorger voor het Ancien Régime van Lodewijk XVI, Robespierre daarentegen de onverzettelijke leider van de Franse Revolutie. Van beide personen bestaan prachtige portretpijpen die pas lang na hun dood tot stand kwamen, vooral als symbool voor hun denkbeelden.

Aan de tijd van de Franse Revolutie refereren ook twee prachtige vrouwenportretten. De eerste toont het borstbeeld van Charlotte Corday, die aan de geboorte van de Franse Revolutie stond. Overigens kan een dergelijk portret behalve als politieke uiting ook gewoon als aangenaam en elegant vrouwenportret zijn verkocht en dat zal zeker vaak zijn gebeurd. Een tweede pijp aan de revolutie opgedragen heet heel toepasselijk la Républicaine en toont het borstbeeld van Anne-Joséphe Terwagne die aan de zijde van Danton in 1789 een actieve rol in de politiek speelde. Van alle revolutiepijpen is dit het oudste ontwerp en de uitbeelding bleef jarenlang het symbool voor de Republikein. Tamelijk ironisch is juist dit portret later door een Goudse fabrikant als koningin Victoria op de markt gebracht!

Een uitzonderlijke kleipijp toont bijna als een bloemboeket de drie staatslieden die de hoofdrol speelden in de Frans-Duitse Oorlog van 1870-1871. Het gaat om de intrigant Bismarck die met keizer Napoleon III een zogenaamd geheim verdrag had gesloten. Toen Pruisen en met name keizer Wilhelm I zich daar niet aan wenste te houden, brak de oorlog van 1870 uit die op een desastreuze nederlaag voor Frankrijk uitliep. Zo verloor Frankrijk Elzas-Lotharingen en moest nog jarenlang een oorlogsschatting betalen. In dit boeket zijn de drie boosdoeners afgebeeld, samen met Marianne, symbool voor de Franse Republiek. Het verlies van de Slag bij Sedan (1870) bleef voor de Fransen buitengewoon gevoelig. Er brak een periode van heftig politiek debat aan. Hoofdpersonen daarin waren Léon Gambetta die feitelijk de Republiek uitriep en Jules Favres die de vrede met Duitsland sloot. Beide helden hebben een eigen portretpijp gekregen.

Na de Frans-Duitse oorlog worden alle gekozen presidenten van de Republiek in portretpijpen verbeeld waarmee een nieuwe bloei van de figuurpijp ontstaat. Zo zijn er portretpijpen van Adophe Thiers, Jules Grévy, Casimir-Périer, Félix Faure, Emile Loubet en Raymond Poincarré. Thiers was het meest gevierd en werd door wel vier pijpenfabrieken uitgebeeld. Zelfs toen het nieuwtje van de figuurpijp als politieke mascotte eraf was, bleef de portretpijp in gebruik als propagandamiddel voor de Republiek. De figurale pijp biedt evenals de populaire marsepeinfiguurtjes uit die tijd, die vanzelfsprekend niet bewaard zijn gebleven, de mogelijkheid voor openlijke aanhang of juist subtiele kritiek.

Van général Boulanger, minister van Oorlog en immens populair door zijn openlijke revanchegedachte na het verlies van Elzas-Lotharingen aan Duitsland, zijn ontelbare pijpen gemaakt. Al na één jaar politieke activiteit verloor hij echter zijn positie. De monarchistische beweging die hij vervolgens startte kreeg bijval van politici en journalisten als Henri Rochfort, George Laguerre en Paul Deroulède, die ook hun eigen portretpijp kregen. Hieruit blijkt hoe goed de figuurpijp als volks propagandamiddel kon worden ingezet bij de felste politieke tegenstellingen. Uiteindelijk is de hele partij als staatsgevaarlijk het land uitgezet en naar België gevlucht. Hoewel de pijp met het presidentenportret tot na het jaar 1900 populair bleef, zijn er na 1880 nog maar weinig andere politieke pijpen gemaakt.

Het aantal pijpen gewijd aan buitenlandse politici is beduidend beperkter. Uiteraard heeft dat met de afzetmogelijkheden te maken. Voor de Engelse markt kreeg de Britse premier Benjamin Disraeli, Earl of Beaconsfield een verfijnde portretpijp. Hij was niet alleen voor Groot-Brittannië maar ook op het wereldtoneel een van de belangrijke politieke spelers tussen 1874 en 1880. Een pijp van zijn grote rivaal William Gladstone, vier termijnen tot Prime Minister verkozen, was voor de Britse liberalen te koop. De editie van Gambier is de meest geslaagde en werd door de Engelsen later als eenvoudige steelpijp nagemaakt nog tot zeer lang na Gladstone's dood. Kenmerkend voor de Franse figuurpijpen bestemd voor Engeland is hun kleinere formaat dat beter aanslaat bij de rookgewoonte van de Engelsman.

Ook verschillende Amerikaanse presidenten viel de eer ten deel in een portretpijp te worden vereeuwigd. Gambier voerde bijvoorbeeld een portret van Lincoln als eerste president en een contemporain het portret van Ulysse Grant. Het is verwonderlijk om deze laatste in een pijp vereeuwigd te zien, omdat hij tegenwoordig vrijwel onbekend is. Reden daarvoor is dat de fabrikant de verkoop aangreep op het moment dat er een afzetmogelijkheid was, uiteraard zonder vooraf te weten hoe lang de populariteit stand zou houden. Een van de aardigste, bijna anekdotische creaties uit de nadagen van de figurale pijp zijn de portretpijpen van Bryan en Taft. Deze twee Amerikaanse politici streden tegen elkaar in de presidentsverkiezingen van 1908. De portretpijpen van beide kandidaten werden als promotiemiddel met kistladingen vol naar de VS verscheept. Taft won de strijd en Bryan verloor voor de vierde keer zijn poging om het Witte Huis te bereiken. Helaas blijft het onduidelijk wie de opdracht voor deze pijpen gaf: kwam het initiatief van hun eigen campagneleiders of was het een verkoopactie van een groothandel in rokersbenodigdheden in de Verenigde Staten? Hoe het ook zij, de afzet viel duidelijk tegen en van de pijpen zijn talloze kisten onverkocht in Europa achtergebleven.

Een vergelijkbare vorm van persoonsverering via de pijp gebeurde in dezelfde periode nog in Canada. De firma Gambier lanceert een serie portretpijpen van historische politici die voor Canada van belang zijn geweest. Het gaat om McDonald, de eerste en langstzittende premier van Canada, sir Oliver Mowat en sir Joseph-Adolphe Chapleau. Deze pijpen worden overigens als een postuum eerbetoon uitgebracht en zijn dus eerder een herdenkingseditie dan dat zij een directe politieke lading hadden. Anders dan bij Bryan en Taft zal de verkoop hier over een langere periode gelopen hebben.

Wanneer niet-westerse politici worden afgebeeld gaat het doorgaans om personen die in Frankrijk een zeker aanzien hadden. Blijkbaar was het voor de Franse fabrieken toch niet goed mogelijk grip te krijgen op de markt elders. Politici uit den vreemde zijn Ali Pacha, de Turkse diplomatieke vertegenwoordiger die in 1856 het einde van de Krimoorlog mede ondertekende. Een ander voorbeeld is Abd-El-Kader, jarenlang in Frankrijk gevangen en uiteindelijk als pro-Franse diplomaat naar Noord-Afrika teruggekeerd. Hij is door talloze fabrieken in een pijp uitgebeeld, aanvankelijk om als tegenstander te worden gerookt, later als medestander. De meest bijzondere schepping is de imposante etalagepijp van de firma Blanc-Garin & Guyot.

1

Afbeeldingen 1 / 8

Pijp van de pleitbezorger Mirabeau
Maximilien de Robespierre als pijp
Presidentpijp met Casimir-Perrier
Politieke pijp met Léon Gambetta
Boulanger, minister van oorlog
Portretpijp van Paul Deroulède
Manchetkop van Benjamin Disraeli
Gambier's William Gladstone