Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 4000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Pijpen met bestaande personen

Vorsten uit andere landen

Buitenlandse vorsten zijn ook een dankbaar onderwerp om een gezichtspijp aan te wijden. Wat daarbij vaak onduidelijk blijft is de doelgroep, al ligt de eerste afzet doorgaans in Frankrijk zelf. Met een portretpijp in de mond heeft het volk in 1867 langs de straten van Parijs gestaan bij de feestelijke intocht van tsaar Alexander II. Dit mocht overigens niet verhinderen dat bij die gelegenheid een aanslag op zijn leven werd gepleegd! De vriendschapsbanden tussen Frankrijk en Rusland waren er niet minder om. Ook zijn zoon Alexander III onderhield deze goede banden, zoals bleek bij het bezoek van de Russische marine aan Parijs in 1893, waarbij de tsaar werd ontvangen. De figuurpijp van Alexander met militaire helm werd bij die gelegenheid verkocht. De laatste tsaar, Nicolaas II die zo tragisch aan zijn einde kwam in de Russische Revolutie, bezocht Parijs zowel in 1897 als in 1901 waar hij beide keren feestelijk werd onthaald. De vrij eenvoudige bontmuts waarmee hij op de pijp is afgebeeld is niet heel vorstelijk al is zijn portret voldoende herkenbaar.

De Britse koningin Victoria werd al als jonge koningin in een pijp uitgebeeld en hier lijkt het primair om exportproducten voor Engeland te gaan. Het bekendste portret van Victoria is echter gemaakt ter gelegenheid van haar 50-jarige regeringsjubileum in 1887: de zogenaamde Jubilee-pipe met aan de steelzijde een toepasselijk opschrift. In die tijd hadden de Franse pijpenfabrikanten al een belangrijke export naar Engeland verworven en zochten steeds naar toepasselijke onderwerpen om ook aan de overzijde van Het Kanaal hun economische positie te versterken. Het aanbod van portretpijpen met het Engelse koningshuis als onderwerp droeg daaraan bij. Ook na het vijftigjarige jubileum van Victoria bleef de portretpijp leverbaar en vond steeds weer nieuwe rokers. Engelse pijpenmakers hebben dit ontwerp zelfs onveranderd nagemaakt.

Ook koning Edward VII, hoewel pas in 1901 aan de beurt voor het koningschap, is in portretpijpen uitgebeeld en wel door twee Franse bedrijven. Opnieuw gaat het om pijpen met kleine formaten geschikt voor de Engelse roker. Zijn charmante Deense echtgenote koningin Alexandra genoot in Engeland grote populariteit al is haar portretpijp niet bij grote aantallen verkocht en daardoor tegenwoordig een zeldzaamheid. Hoewel de verkoop van de Britse vorstenportretten voornamelijk in Engeland zal hebben gelegen, zullen dergelijke producten ook op het continent onder royalisten gewild zijn geweest, zo niet als rookpijp dan wel als verzamelartikel.

Een majestueus portret werd door de firma Gambier gemaakt van de Belgische koning Léopold II, imposant door zijn formaat met grote baard maar ook vanwege het aantrekkelijk versierde borstbeeld met de koninklijke letter L en de wapenspreuk "UNION FAIT LA FORCE". Hier is sprake van een betrekkelijk late schepping want de pijp kwam rond 1905 in omloop, hoewel zij in artistiek opzicht aansluit op de bloeiperiode van de manchetpijp uit de jaren 1830. De echtgenote van Leopold II, de Archiduchesse de Brabant werd al eerder in een pijp vereeuwigd, al kennen we de aanleiding daarvoor niet. Ook van de Pruisische keizers Wilhelm I en Wilhelm II zijn portretpijpen gemaakt, echter hier gaat het om minder opvallende gesteelde producten.

Twee contemporaine Nederlandse vorsten mogen niet onvermeld blijven. Het betreft het borstbeeld van koning Willem III door Gisclon en dat van koningin Wilhelmina door Gambier. Beide manchetpijpen zijn prachtige scheppingen waarschijnlijk bedoeld om op de Nederlandse markt door te dringen, dat bleef slechts een poging aangezien de pijp voor de Hollandse roker veel te opzichtig was. Een eveneens markante gezichtpijp stelt het hoofd van Victor Emmanuel van Italië voor, gebracht door twee verschillende fabrieken. Bij deze speciale edities gaat het steeds om manchetpijpen die qua smaak beter passen bij de doelgroep: de royalist.

Ook meer exotische vorsten werden in een pijp vereeuwigd. Zo is het portret van de Sjah van Perzië buitengewoon populair geworden. Een ander voorbeeld toont Nana Saïb, een Indiase prins die vanaf 1857 met een leger tegen de Engelsen vocht. Hij wordt tot volksheld verheven vanwege de gruwelijke verhalen dat hij al zijn tegenstanders afmaakte. Uiteindelijk wordt hij zelf overwonnen en vlucht naar Nepal. Naast een realistisch portret van Crétal uit Rennes bestaat er een fantasie-uitvoering door Gambier bedacht, die beter bij de volkse belangstelling aansluit.

Een bijzonder vorstenportret is dat van de excentrieke keizer van Haïti, Faustin Soulouque en zijn vrouw. Tussen 1847 en zijn afzetting en verbanning in 1859 voerden zij een grote staat met in Parijs gekochte kleding, meubels en bibelots. Niet alleen in de Franse pers maar ook in de vorm van een figurale pijp werd deze buitenlandse vorst bespot. Faustin is daarom uitgebeeld met een geborduurde tweekante steek en opvallende jabot, niet werkelijk volgens de laatste mode, maar eerder belachelijk gemaakt met een operettekostuum. Ook zijn vrouw baarde opzien in haar zwaar gedecolleteerde robe afgezet met struisvogelveren en met parelsnoeren in het kroeshaar gevlochten. De pijp van hem en zijn vrouw werden de iconen van snobisme en het is niet verwonderlijk dat deze goed verkopende pijpenkoppen ook bij buitenlandse bedrijven zijn nagemaakt. Van Faustin bestaat zelfs een versie nagesneden in bruyèrehout.

De categorie vorstenportretten overziend blijkt wel dat de Franse vorsten ruimer vertegenwoordigd zijn dan de buitenlandse. Dat sluit aan bij het gegeven dat de figuurpijp voor de Franse consument werd bedacht. Pas in tweede instantie verschijnen pijpen voor de export. Niet verwonderlijk komt het Engelse koningshuis op de tweede plaats, omdat enkele Franse fabrieken in Londen een verkoopkantoor hadden. Van de overige Europese vorsten werd slechts incidenteel een portretpijp gemaakt. De doelgroep voor die producten blijft doorgaans schimmig.

1

Afbeeldingen 1 / 7

Portretpijp van tsaar Alexander III
Portret van tsaar Nicolaas II
Jubileumpijp van koningin Victoria
Edward VII door Louis Fiolet
Koning Leopold II van België
De Nederlandse koning Willem III
Koningin WIlhelmina door Gambier