Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 4000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 0,
			speed: 3000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 0,
			speed: 3000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Het modebeeld

1870-1900

De figurale pijp beleeft tussen 1870 en 1875 een nieuw hoogtepunt in de maatschappelijk betrokken kringen. Dan wordt de figuurpijp een politiek statement rondom de Frans-Duitse oorlog en de jaren die volgen. Het tijdgebonden ontwerp richt zich vooral op de meer bescheiden steelpijpen die minder uitbundig zijn dan de vorstelijke en Napoleontische tegenhangers van de generatie daarvoor. Logischerwijs verdwijnen de royalistische pijpen dan tijdelijk naar de achtergrond, wachtend op politiek andere tijden. Een uitzondering vormt de amusante steelpijp genaamd La veille d'Austerlitz waarin keizer Napoleon is uitgebeeld als verslagen veldheer en die niet door een royalist gerookt is maar juist door de tegenpartij.

Een bijzondere politieke pijp toont het gelauwerde portret van de Pruisische keizer Wilhelm met bij de slapen de opschriften brandstichting en diefstal. Aan de onderkant van de pijpenkop is het karikaturale portret van keizer Napoleon III aangebracht met de bekende grote neus, lange snor en sik langs de pijpensteel. Op niet te verhullen wijze maakt de Republikeinse roker met deze pijp zijn afkeur voor de Duitse overheersing en de slappe houding van Napoleon III kenbaar. Een andere karikatuurpijp bespot Napoleon III door deze uit te beelden met een dikke neus waaronder een reusachtige snor en sik.

De meeste Republikeinse pijpen zijn een ode aan hun helden en laten bijvoorbeeld bevelhebbers uit de Frans-Duitse oorlog zien, zoals generaal De Négrier waarvan vele duizenden exemplaren zijn verkocht. Naast rechtstreekse verwijzingen naar de oorlog zijn er voorstellingen die hierop speculeren. De pijp met de traditioneel geklede vrouw uit de Elzas beter bekend als Alsace, waar de oorlog deels gestreden werd, had een duidelijke politieke lading. Dat wordt mede onderstreept door het jaartal 1871 bij de steelaanzet van de pijp. Ook de portretten van de steden Metz en Straatsburg waren een symbool voor twee door de oorlog verloren plaatsen.

Direct na de oorlog werd de markt in heel Frankrijk overspoeld met de portretpijp van Adolphe Thiers, de eerste president van de Derde Republiek die afrekende met het te decadente Tweede Keizerrijk van Napoleon III. Deze steelpijp blijft enkele jaren het symbool voor de vernieuwingen die de Republiek bracht; er werden 57.000 stuks van verkocht. Thiers' opvolgers werden eveneens in een pijp vereeuwigd en weer gaat het om gewone steelpijpen en niet om de luxere manchetkoppen.

Na 1875 krijgt de figurale pijp weer een minder specifieke boodschap. Er vindt een veralgemenisering plaats bedoeld voor de nieuwe doelgroep: de kleine roker. Het amusante en vermakelijke prevaleert voor die categorie rokers boven de dieperliggende maatschappelijk geëngageerde boodschap. Toch komt de tabakspijp als statement nog verschillende keren terug. Fabriekanten proberen met nieuwe modellen de markt vast te houden of hun afzetgebied uit te breiden. Soms zijn dat actuele zaken, soms ook edities voor een bepaald marktsegment of specifieke doelgroep. Zo wordt door Gisclon in 1874 een prachtige portretpijp van koning Willem III gemaakt gewijd aan zijn zilveren regeringsjubileum. Opmerkelijk aan deze pijp is dat deze, gezien het opschrift in de Nederlandse taal, voor de Nederlandse markt gemaakt is. Mogelijk was dit voor Gisclon een poging met zijn producten in Nederland door te dringen, iets dat geen enkele fabrikant van figuurpijpen ooit is gelukt. Bladerend door de catalogus van Gisclon zien we ook andere actuele gebeurtenissen op pijpen voor een bepaald gebied bestemd, zoals bijvoorbeeld voor Pruisen of Polen.

Succesvolle ontwerpen stellen koningin Victoria en haar twee staatslieden Disraeli en Gladstone voor. Als exportproduct worden duizenden grossen maar Engeland afgezet als aanvulling op het eenvoudige assortiment van de Engelse pijpenmakers. Een ander initiatief is de portretpijp van koningin Wilhemina, uitgevoerd door Gambier ten tijde van de kroning van de vorstin. Afgezien van de niet heel sterke gelijkenis ontbreekt bij deze schepping ook het kenmerkende knotje achter op het hoofd van de jonge vorstin. Dat bewijst dat de modelleur een prent of foto gebruikte waarop de karakteristieke haardracht van de vorstin niet te zien was. Gelukkig is de klant doorgaans zo geconditioneerd dat deze niet zo precies kijkt. Zeker is dat ook deze pijp voor de Nederlandse markt is gemaakt, daarvan getuigt het Nederlandstalige opschrift. Moeten we hier een poging van Gambier in zien de Nederlandse roker voor zich te winnen? Overigens is deze pijp in ons land nooit een commercieel succes is geworden.

In de jaren 1890 worden ook de Russische tsaren door Gambier met een pijp geëerd. Mogelijk gebeurde dit naar aanleiding van bezoeken van de tsaar aan Frankrijk maar evengoed kunnen deze pijpen voor de Russische markt bedoeld zijn. Opvallend is dat het concept van die pijpen niet afwijkt van de propagandapijpen voor de Franse presidenten van twintig jaar eerder. Dergelijke producten onderstrepen dat van de kleipijp dan geen vernieuwing meer uitgaat.

Wel vindt in de jaren 1890 nog een geringe modeverschuiving plaats. De montage van de pijp met een metalen busje doet bijvoorbeeld haar intrede. Deze soort wordt niet langer met een kersenhouten roer met hoornen mondstuk gemonteerd, maar krijgt een vlotter en eleganter roer van hardrubber. Daarmee past het uiterlijk van de kleipijp zich aan bij die van bruyèrehout. Overigens blijft de imposante manchetpijp gewoon op de markt al verplaatst de doelgroep zich naar de lagere milieus. De Jacob pijp en haar populariteit onder de boerenstand is daarvan het beste voorbeeld.

Reeds in de jaren 1880 zien we een economische terugval in de Franse pijpennijverheid. In 1885 sluit Duméril uit Saint-Omer zijn deuren omdat het bedrijfsrendement onzeker is geworden, vervolgens slankt men bij Fiolet de productie drastisch af. Tien jaar later branden de gebouwen van Dutel-Gisclon in Montereau uit. De fabriek start niet meer op; de laatste orders gaan over naar Victor Belle in Serves. Naast het rigoureus sluiten van fabrieken krimpen andere bedrijven drastisch in. De glorietijd waarin per fabriek honderden arbeiders werkten is definitief voorbij. Tegen het eind van de negentiende eeuw is het duidelijk dat de toekomst van de pijpenindustrie niet zeker meer is.

1

Afbeeldingen 1 / 4

Napoleon verslagen bij Austerlitz
President Thiers als pijp
Koning Willem III als portretpijp
Gladstone door Louis Fiolet