Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 4000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 0,
			speed: 3000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 4000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Het modebeeld

1820-1850

Reeds in de jaren 1820 voeren enkele Franse fabrieken een assortiment figuurpijpen dat naast de traditionele pijpen in Goudse stijl wordt geleverd. Met de uitbreiding van het marktaanbod krijgt de roker een nieuwe keuzemogelijkheid. De figuurpijp wordt geleidelijk een rage en voor de fabrieken die deze produceren een kassucces omdat de prijs van dit luxe artikel beduidend hoger ligt. Daarnaast wordt de figuurpijp ook een prestige object dat iedere zichzelf respecterende pijpenmakerij dient te voeren. Verschillende fabrieken zetten hiervan een assortiment op, waardoor de consument direct een keuze uit meerdere modellen kan maken. Door de enthousiaste reacties van de Franse rokers neemt de populariteit van deze productielijn snel toe.

Rond 1830 zien we bij diverse pijpenmakerijen al een uitgelezen assortiment waarin uiteenlopende onderwerpen vertegenwoordigd zijn. Ondanks de ruime variatie in tientallen uitbeeldingen blijkt toch van een sterke onderlinge navolging sprake te zijn. In de eenvoudige figurale steelpijpen tonen zij zelfs exact dezelfde ontwerpen. De reden voor deze uniformiteit is dat de fabrieken de nieuwe figuurpijp wel wilden leveren, maar dat men de achterliggende ontwerpgedachte nog niet beheerste. Het regelrecht kopiëren was dus de gemakkelijkste oplossing. Daarbij is het onzeker of de persvormen aanvankelijk in de bedrijven zelf ontstonden of bij een gespecialiseerde vormmaker werden aangeschaft. Dat laatste zou de meest duidelijke verklaring voor de gelijkvormigheid zijn. Pas na enkele jaren ontstaat bij de fabrieken een eigen assortiment waaruit blijkt dat men zich het ontwerpen zelf eigen heeft gemaakt. Dan laat de uitwerking per bedrijf ook een grotere variëteit zien en ontstaat de behoefte de pijpontwerpen met een merk van anderen onderscheidenlijk te maken om deze tegen namaak te behoeden.

De mode uit de jaren 1820 laat vooral karakterkoppen en enkele historische figuren zien. Het aspect contemporaine uitbeelding is dan nog beperkt uitgewerkt. Dat heeft niet alleen te maken met de nog onvoldoende ontwikkelde kunst van het modelleren, maar ook met het bedrijfsrisico van een eigentijds ontwerp. Als het model niet aanslaat of de voorgestelde snel uit de actualiteit raakt zijn de pijpen onverkoopbaar en is de investering onrendabel. Veel scheppingen zijn dus tijdloos en het is logisch dat sommige pijpontwerpen daardoor lang leverbaar blijven. Voor de fabriek is een zekere tijdloosheid dus van belang omdat men de oplage dan over een langere periode kan uitverkopen en zo een grotere afzet en een beter rendement van de persvorm kan hebben.

Wanneer we de onderwerpen in de steelpijpen en die van de manchetpijpen vergelijken, blijkt dat de steelpijpen in die periode vaker algemene karakterfiguren vertonen, terwijl de manchetkoppen gaandeweg sterker op de actualiteit gericht zijn. Uiteraard wordt dit mede veroorzaakt door de verkoopprijs, want de manchetpijp was beduidend duurder dan de steelpijp. Zij was dus bestemd voor de rijkere roker met een grotere maatschappelijke betrokkenheid. Om bij de doelgroep aan te sluiten werd de manchetpijp ook vaker en uitbundiger van schilderemail voorzien.

Tussen 1830 en 1850 verschuift het modebeeld dus geleidelijk van algemene naar actueel gerelateerde uitbeeldingen. Vooral de manchetpijpen krijgen dan een literaire of maatschappelijke geëngageerde betekenis. Ze zijn duidelijk bedoeld voor een ontwikkeld tot geletterd publiek. Door de uitbeelding van bekende tijdgenoten geeft de erudiete roker met zijn figurale pijp uitdrukking aan een gevoel van sympathie, verbondenheid of zelfs support met de voorgestelde. Doordat de pijp tevens een praatstuk wordt, een verlengstuk van je persoonlijke interesse, moet je op z'n minst belezen zijn om de voorstelling te begrijpen en er over uit te wijden. Niet verwonderlijk dus dat de figuurpijp het symbool voor een selecte groepering in de samenleving wordt. Voor die doelgroep vervult de pijp de rol van conversation piece, een gebruiksvoorwerp dat aanleiding geeft tot een gesprek of zelfs een discussie.

Gestuurd door de marktvraag en het economische succes slaan de fabrieken ieder hun eigen weg in ten aanzien van de vormgeving en onderwerpskeuze. Voor de kenner verraadt het modelé uit welke fabriek de pijp komt terwijl de uitbeelding soms mogelijkheid geeft de doelgroep te bepalen. De maatschappelijke betekenis van de voorstellingen op de pijpen kunnen we tegenwoordig nog maar moeilijk invoelen. De perceptie van de roker ging wat dat betreft verloren en deze zullen we nooit meer terug kunnen halen.

Al gauw is het gebruikelijk de pijpen van een ingedrukt merkteken te voorzien om de herkomst te adverteren en namaak te voorkomen. De vier grote firma's merken met de initialen BG, JG, DL of LF als merktekens, doorgaans onderop de pijpenkop of op de steel gedrukt. Het is de vraag of de consument deze tekens kende en naar die merken vroeg. Of het merk in die beginperiode dus door de roker geassocieerd werd met een aantrekkelijke vormgeving, een bepaalde kwaliteit, afwerking of wijze van doorroken blijft dus onduidelijk.

1

Afbeeldingen 1 / 5

Duke of Wellington bespot
Een volwassen figuurpijp
Gestempeld merk van Blanc-Garin
Merk van Duméril Leurs
Gestempeld merk van Louis Fiolet