Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 2000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

Het modebeeld

De start van de figuurpijp

Over de ontstaansgeschiedenis van de Franse figurale pijp bestaat weinig duidelijkheid. Vanzelfsprekend hebben talloze pijpenmakers in de loop van de eeuwen als assortimentsaanvulling een opmerkelijke pijp ontworpen, waarbij figuratie van de pijpenkop voor de hand lag. Dit gebeurde incidenteel en vond nauwelijks navolging. Dergelijke producten behoorden tot de curiosa onder het rookgerei en de verkoop bleef beperkt. Aan het begin van de negentiende eeuw gaat de gefigureerde pijp echter definitief tot het assortiment behoren. Het exacte tijdstip en de aanleiding waarom blijven onduidelijk. Het starten van die productielijn moet binnen een van de meer toonaangevende Franse fabrieken zijn gebeurd en heeft spoedig navolging gekregen. Helaas is het nu niet meer vast te stellen wie het initiatief heeft genomen. Het aantal archiefbronnen is hiervoor te beperkt.

De eerste volwaardige figuurpijpen moeten rond 1810 op de markt zijn gekomen als een uitbreiding op het assortiment steelpijpen. Het is verleidelijk te veronderstellen dat zij gemaakt werden als tegenhanger van de Goudse pijpen die na 1815 weer volop in Frankrijk werden ingevoerd. Inspelend op de veranderende rookgewoonte met kortgesteelde pijpen, vormde de figurale pijp een opvallende nouveauté en een welkome assortimentsuitbreiding. Hiermee wisten de Franse pijpenfabrieken de aandacht van de roker te trekken, doelbewust ten koste van de Nederlandse import.

De oudste figurale steelpijpen zien we terug in de catalogus van Blanc-Garin & Guyot uit Givet. De vroegste voorbeelden zijn curiosa waaronder een pijp in de vorm van een toren, een laars, frigische muts of tweekante Napoleontische steek. Vervolgens werden gezichtpijpen bedacht met een kleisteel waarvan de ketel overwegend portretten toont van typen met een baard en tulband. Dergelijke ontwerpen zijn relatief eenvoudig vorm te geven. Na de exotische portretkoppen verschijnen al snel enkele historische personen of zelfs contemporaine uitbeeldingen die vanwege het levensechte voorkomen hogere eisen aan de modelleur stelden.

De manchetversie, die doorgaans groter en vooral uitbundiger is, moet wat later tot het assortiment zijn gaan behoren. Het ontwerp van de manchetpijp met de figurale uitbeelding wordt net als de steelpijp snel op een artistiek hoog niveau gebracht. De fabrieken maakten zich het modelleren spoorslags eigen. Hoewel de start van de gesteelde figuurpijp dus eerder plaatsvond, wordt deze na enkele jaren ingehaald door de manchetpijp, die uitbundiger wordt uitgewerkt en daardoor sculpturaler van vormgeving is. Daarna gaat de ontwikkeling vrijwel gelijk op, omdat er een sterke wisselwerking tussen de twee soorten pijpen blijft bestaan. De manchetpijp blijft opvallender maar is ook beduidend duurder en is daardoor bestemd voor de klant die bereid is meer voor zijn tabakspijp te betalen.

De twee belangrijke centra voor de figuurpijp zijn de plaatsen Givet aan de Maas in de Franse Ardennen dicht bij de Belgische grens en Saint-Omer, meer westelijk in het departement Pas-de-Calais. In Saint-Omer dateert de oudste fabriek, die van Fiolet uit 1765, in Givet vond de stichting van Gambier in 1780 plaats. Dat beide fabrieken in de start van de figuratie een belangrijke rol hebben gespeeld, is wel zeker, maar in welke mate blijft onduidelijk. Of andere, nu voor ons onbekende fabrieken misschien cruciaal geweest zijn, kunnen we niet meer vaststellen. Dat heeft mede te maken met het gegeven dat van de vroege figuurpijpen niets bewaard is gebleven.

1

Afbeeldingen 1 / 4

Vroeg negerportret door Blanc-Garin
De kruidenier door Blanc-Garin
Oudste Mefisto door Louis Fiolet
Pijp van Don Quichotte door Fiolet