Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 4000
		});
home > thema's > franse figurale pijp

De Franse figuurpijp in de negentiende eeuw

De techniek

Kleipijpen worden gemaakt van witbakkende klei, ook wel pijpaarde genoemd. Klei heeft als voordeel dat het na te zijn gebakken vuurvast is en dus geschikt om tabak in te roken. Pijpaarde wordt maar op een paar plaatsen in kleimijnen of kleiputten gevonden. De grondstof is fijn van structuur, geeft na het bakken voldoende stevigheid en is bovendien prachtig wit van kleur. De bekendste vindplaatsen liggen in België langs de Maas tussen Luik en de Franse grens en in het Duitse Westerwald.

Na reinigen, bevochtigen en kneden wordt de klei in de pijpenmakerij gerold tot een ruwe grondvorm. Voor de lange steelpijpen is deze rol lang en dun, voor een manchetpijp is deze kort en dik. Dit rollen van de klei is vaak werk voor leerlingen. Het feitelijke vormgeven van de pijp gebeurt door de pijpenmaker die de naam kaster draagt en daarvoor een messing pijpvorm gebruikt. Deze vorm of persmal bestaat doorgaans uit twee delen die met pen-gat verbindingen sluiten. Bij het maken van een steelpijp stroopt de pijpenmaker de kleirol op een ijzerdraad om het rookkanaal te krijgen. Daarna wordt de kleirol in de persvorm geplaatst die vervolgens in een bankschroef wordt vastgeklemd. Dan holt de pijpenmaker de pijpenkop uit door er een ijzeren stopper in te persen. Tot slot gaat de persvorm uit de bankschroef om uiteindelijk de gevormde pijp uit de pijpenmal te nemen.

Voor figurale pijpen die een meer driedimensionale vorm hebben, bestaat de persmal vaak uit meer dan twee delen. Meestal zijn dat er drie maar in uitzonderlijke gevallen zelfs vier of vijf. Die onderdelen sluiten perfect in elkaar tot een wrikvaste vormdoos. Het persen van deze pijpen gebeurt op dezelfde wijze: gevuld met klei gaat de gesloten vorm in een bankschroef, waarna de pijpenmaker met ijzeren stoppers de gaten voor de kop en steel perst. Door druk op de fijne plastische klei te zetten, vult de klei de hele persvorm, inclusief de dieper gegraveerde delen. Bij het openen van de mal komt de pijp er compleet uit, gevormd naar het model van de mal. Overtollige randjes klei die achterblijven bij de persnaden worden later weggesneden.

Bijzonder aan de Franse figuurpijp is dat de persvormen zo perfect gemaakt zijn, dat er nauwelijks naden zichtbaar zijn tussen de verschillende onderdelen van de vorm. Zou er speling zitten in de vormdelen, dan perst de klei zich daar tussen en vormt zo een lelijke naad in het oppervlak van de pijp. De grotere pijpenmakerijen beschikten over een eigen werkplaats om deze persvormen te maken. In hun vormmakerij kon men een moedermodel ontwerpen en daarvan vervolgens een meerdelige persvorm maken. Zelfs het gieten van het messing gebeurde in de eigen werkplaats. Na het gietwerk wordt de mal nog zorgvuldig bijgewerkt voor een goede detaillering en om perfect te sluiten.

Vanzelfsprekend slijt de persvorm door het schurende effect van de taaie pijpaarde. Na het persen van minstens duizend pijpen raken de vormnaden afgerond en verzeept het reliëf. Dan gaat de mal terug naar de vormmakerij om te worden aangescherpt. Wanneer zo'n tienduizend figuurpijpen zijn gemaakt is de kwaliteit van de vormgeving zodanig afgezwakt dat de persvorm wordt omgesmolten. Met behulp van het moedermodel giet men dan een nieuw exemplaar. Zo komt het dat van sommige pijpen verschillende vormvarianten bestaan die zich door minimale details van elkaar onderscheiden.

Is de pijp geperst dan moet deze nog worden afgewerkt. Dit gebeurt door vrouwen die de overtollige kleirandjes wegsnijden zodat de vormnaden nagenoeg onzichtbaar worden. Dan wordt ook met een stempel het merk of de naam van de fabrikant aangebracht. Vervolgens moet de klei nog enkele dagen drogen. Pas daarna worden de pijpen in een gewone pottenbakkersoven gebakken. Om de witte producten tegen vliegende as te beschermen worden ze met enkele honderden pijpen tegelijk in vuurvaste potten gedaan. In één enkele ovengang worden tienduizenden pijpen gebakken op een temperatuur van een kleine duizend graden Celsius. Na het afkoelen van de oven zijn sommige pijpen direct klaar voor de verkoop. Andere worden nog nabehandeld om er luxer uit te zien.

1

Afbeeldingen 1 / 4

De rolder rolt de grondvorm
Persvorm van Duméril
Messing persvorm in drie delen
Persvorm voor kleipijp van Duméril