Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 2000
		});
home > thema's > meerschuim

Slotbeschouwing

Datering en toeschrijving

Het onderscheiden van de mode in de pijp is een eerste uitgangspunt voor het dateren. Veel pijpmodellen, versierd of onversierd, laten zich herleiden tot een basisvorm. Modeverschuivingen in deze basismodellen geven een eerste datering. De periode kan variëren van langlopende modellen zonder scherpe datering tot kortstondige modes. Soms echter zijn na een periode van onbruik vormsoorten weer opnieuw op de markt gekomen. Vooral zo'n tweede of zelfs volgende modeperiode laat zich vaak moeilijk duiden.

De decoratiestijl van een pijp geeft een tweede mogelijkheid tot dateren. Wie de voorstellingen goed bekijkt zal altijd tijdgeboden en kortlopende motieven herkennen, zoals ornamenten ontleend aan de dan heersende stijlen. Verder zijn er voorstellingen die qua onderwerp maar een beperkte periode populair waren. De beste voorbeelden zijn de portretten van contemporaine figuren als vorsten, militairen en personen uit het politieke en culturele leven.

Een makersmerk op de pijp of in het etui is niet altijd een oplossing omdat over meerschuimmerken namelijk nog maar weinig bekend is. Zeldzaam zijn die producten waarbij de snijder met zijn naam of zijn initialen signeerde. Algemeen is de afdruk van een fabrieksmerk op de manchet van de pijp. Vooral de grotere bedrijven hebben dit toegepast, aanvankelijk met een losse letter, later met initialen of de volledige naam van het bedrijf. Het gebruik is tussen 1830 en 1850 algemeen, bij de grotere werkplaatsen continueren deze merken tot ongeveer 1900.

Een vierde dateringmogelijkheid is het beslag van de pijp. Veel metalen montages dragen ingeslagen merken die naar een streek of periode verwijzen. Wanneer het om zilvermontages uit het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk gaat, zien we een gehaltemerk omgeven door de cijfers die het jaartal van afslaan aangeven. Wanneer leesbaar geven zij het object een scherpe datering. Naast dit keurmerk zien we vaak het meesterteken van de smid bestaande uit één of enkele initialen. Helaas zijn dergelijke stempels zelden te duiden. Verraderlijk bij het toeschrijven van pijpen op grond van de zilvermontage is dat pijpen in Wenen beslagen bijvoorbeeld in Buda of Pest kunnen zijn gemaakt. De handel in halffabricaten en ongemonteerde koppen is nu eenmaal zeer gangbaar geweest.

In Duitsland wordt het zilver minder consequent gekeurd. De merken verraden het gehalte van het zilver, doorgaans uitgedrukt met het stempel '12'. Persoonlijk merktekens zijn doorgaans niet tot een maker te herleiden. Tenslotte bestaan talloze goedkope messing dekseltjes met ingeslagen merken. Zij verwijzen naar Duitse werkplaatsen die machinaal deksels en andere appendages maakten om aan pijpenmakerijen overal in Europa te verkopen.

Het belang van het etui als mogelijkheid voor een datering kwam in een vorige paragraaf al even ter sprake. De verandering in de gebruikte materialen van de foedralen leveren een mogelijkheid tot dateren. Zo is er in de jaren 1870 op de randen van de etuis een papieren biesje geplakt voorzien van bladgoud balletjes, kenmerkend voor een begrensde periode. Ook het slotje ondergaat in de loop van de tijd veranderingen. De beste mogelijkheid biedt echter het etuimerk, dat met behulp van lokale adresboeken soms een scherpe datering kan opleveren.

Het toeschrijven van een meerschuim pijp aan de hand van gedrukte catalogi is zelden succesvol. Veel catalogi zijn door de concurrent benut om zich op te inspireren en pijpmodellen waren indertijd niet beschermd zodat namaken niet te verhinderen was. Wel verraadt de stijl soms een tijdstip van ontstaan, waardoor de vroegste datering van een bepaalde voorstelling vastgesteld kan worden.

Samengevat is het dateren en toeschrijven van meerschuim pijpen dus niet eenvoudig. Kritisch kijken en veel gezien hebben is de beste basis al blijft een voortdurend toetsen en herzien van de mening hierover noodzakelijk. In de toekomst zal onze kennis in dit opzicht nog sterk veranderen en vooral toenemen.

1

Afbeeldingen 1 / 14

Etuimerk uit Lille in goud gedrukt
Merk van het beroemde huis Sommer
Etuimerk van de maker Rabe
Naamsetiket met adres uit Brussel
De fameuze Wasmann uit Amsterdam
Etuimerk van Hintze uit Den Haag
Modern etuimerk van Andreas Bauer
Algemeen etuimerk zonder adres
Onopvallende snijderssignatuur
Merk van Schilling uit Wenen
Merk met volledige makersnaam
Volledige makersnaam op de manchet
Manchetmerk met volledige naam
Merk van het beroemde huis Adler