Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
home > thema's > meerschuim

De meerschuim pijp als object

Reliëfdecoraties

De volledig versierde meerschuim pijp komt al ruim voor het jaar 1800 meer regulier op de markt, doch hiervan is nauwelijks iets bewaard gebleven. Qua opzet van de decoratie onderscheiden we vlak reliëf en hoog reliëf, rondom of alleen aan de ketel of zelfs beperkt tot de voorzijde van de ketel. Naast ornamentele decoraties zien we al snel uitbeeldingen van mens en dier. Rond 1830 zijn stijl en uitwerking alleszins volwassen geworden. De bloei loopt tot na 1860 door. Na 1890 wordt de reliëfpijp een conceptueel artikel met weinig vernieuwing.

Het modebeeld verschuift per tijdvak. Zo zien we een kortstondige belangstelling voor ornamentaal versierde pijpen met gotische motieven op de modieuze hoge Hongaarse kop. De ketel wordt rondom gedecoreerd met spitsbogen en andere architecturale, vaak repetitieve ornamenten. In veel gevallen wordt het klepdeksel op een bijzondere wijze in de versiering opgenomen.

Tot de categorie volledig gedecoreerd behoort een majestueuze pijp met cannelering en voorzien van rondgaande guirlandes. Op de steel zijn overlangs twee naakte figuren aangebracht. De ketel toont aan de voorzijde een staand ovaal met Diana als godin van de jacht, de achterzijde laat Bacchus op het vat zien. De overwoekerende ornamentele decoratie wordt voortgezet in een gekunsteld gedreven zilveren deksel.

Naast groots opgezette decoraties met een fors reliëf bestaat er minutieus werk, dat tamelijk priegelig is uitgevoerd en veel zeldzamer is. Dergelijke versieringen overwoekeren als een soort gravure de pijpenkop, de steel inclusief. Een voorbeeld daarvan is een pijp met een muziektent in een park, waarbij alle details even veel aandacht kregen. Een klein pijpmodel heeft dezelfde priegelige decoratie en is gewijd aan de jacht.

Wanneer de kwaliteit van het meerschuim te wensen overliet dan kon de achtergrond niet glad worden afgewerkt. In die gevallen werd zij voorzien van een repetitief patroon, doorgaans van stippen die verkleuringen, oneffenheden of ingezette stukjes moesten verdoezelden. Vermoedelijk ontstond deze techniek in Duitsland waar men doorgaans over mindere kwaliteit meerschuim beschikte.

Eenvoudiger en soms indringender zijn de pijpen met een enkelvoudige voorstelling. Bij dergelijke producten spreekt het model sterker. De bekendste voorbeelden zijn die met vorstenportretten, bestemd voor de algemene markt. Vooral keizer Napoleon is op honderden pijpenkoppen uitgebeeld, doorgaans als ruiter te paard. Het ruiterportret van Frederik II lijkt minder populair te zijn geweest. Een wonderlijke combinatie toont de beide bevelhebbers op een pijp, met toepasselijk onderschrift. Bij deze laatste pijpenkop is dus weer sprake van een rondlopende voorstelling en een gestippeld fond.

Om de pijp te personifiëren werden op speciaal verzoek voorstellingen uitgesneden, bijvoorbeeld heraldische afbeeldingen. Wie geen familiewapen had kon zijn initialen in een monogram of op een rij bovenop de pijp laten uitsnijden. Andere voorbeelden tonen een embleem of orde. Dergelijke producten ontstaan in de gevestigde fabrieken maar werden vaak op lokaal niveau door een meerschuimsnijder afgemaakt.

De zogenaamde herderspijp lijkt rond 1880 te zijn bedacht en is de laatste pijp met een reliëfdecoratie die brede verspreiding krijgt. Het gaat om een pijp met een Hongaars model, een bescheiden filtrand en een steel met manchet. De decoratie start met vlot gesneden krijgers en boeren, maar zakt snel af tot paarden in galop, soms ook herten en klein wild. Het gaat om pijpen van massameerschuim overwegend uit Ruhla met een antieke afwerking en een vals jaartal. De jaartallen op deze pijpen is een aparte mode geweest die rond 1880 inzet. Aanvankelijk zijn deze tien tot twintig jaar ouder, later oplopend tot enkele generaties. Zij luiden het eind van een traditie in.

1

Afbeeldingen 1 / 15

Diep uitgesneden reliëfvoorstelling
Subtiel maar treffend laagreliëf
Expliciet reliëfwerk in twee tinten
Fijn gedetailleerde voorstelling
Detail van uiterst fijn snijwerk
Decoratie die de vorm niet aantast
Het onversierde fond gestippeld
Herderspijp met vals jaartal
Wervelende afbeelding van Napoleon
Twee helden op een pijpenkop
Op bestelling gesenden wapen
Initialen op verzoek gesneden
Orde van de Kousenband op pijp
Semi-gothische decoratie
Neo-gothische omlijsting