Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 2000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 2000
		});
home > thema's > meerschuim

De meerschuim pijp als object

Vroege ketelmodellen

De vocabulaire van het meerschuim pijpmodel is nog lang niet uitgewerkt. Vandaar dat er slechts algemene benamingen zijn, die ongeveer aangeven om wat voor model het gaat. Een mooi voorbeeld daarvan is de herderspijp, in het Engels lap-pipe geheten, waarmee een pijp met een cilindrische ketel en een ronde onderzijde wordt aangeduid. Een dergelijke naam doet niet veel recht aan de modelsoort. Idealiter ligt in de modelnaam de ontstaansgeschiedenis van dat specifieke pijpmodel besloten.

Turkse model

De vroegste meerschuimvorm geïnspireerd op de Ottomaanse pijp van hout of klei. Kenmerk is een cilindrische pijpenkop, aan de onderzijde verzwaard en afgerond waardoor deze prettig in de hand ligt. De steel wijst licht omhoog en eindigt in een manchet of steelhouder. Hoewel al snel verdrongen door nieuwe modellen, blijft de Turkse kop beperkt in productie en krijgt in de negentiende eeuw incidenteel nieuwe belangstelling.

Kalmasch (kalmas)

Achttiende eeuwse ketelvorm met een licht trechtervormige bovenzijde en ronde onderzijde. Bij dit model is de Turkse verzwaarde basis minder expliciet en soms zelfs vervallen. De ketel en de steel lopen bovendien natuurlijker in elkaar over waardoor een grotere eenheid ontstaat.

Hongaar

De bekendste meerschuim pijp met een hoge cilindrische ketel met een afgeronde onderzijde en oplopende steel. De steel is aan het eind licht verzwaard of voorzien van een manchet. De steelopening ligt doorgaans dicht bij de ketel waardoor de steel betrekkelijk recht omhoog gaat. De dikwandigheid dient niet alleen de absorptie maar ook de warmteopname van de snel brandende tabak.

Van de Hongaar bestaan talloze afgeleide vormsoorten. Zo kan de ketel sterker cilindrisch zijn en aan de onderzijde licht afgevlakt. Dat model is vooral in Wenen gemaakt in de jaren 1830 en 1840. Kenmerkend voor de stad Wenen is ook de Hongaar met een brug, een verbindingsband tussen de ketel en de manchet. Ook in de tweede helft van de negentiende eeuw ontwikkelt de Hongaar zich verder: het model wordt zwaarder, de ketel lager, terwijl de steel in een expliciete manchet eindigt.

Debrecen

Een afgeleide van de Hongaar met een licht conische ketel en uitstaande vlakke filtrand. De onderzijde van de pijpenkop kan tot licht puntig toe zijn en deze vorm is afgekeken van de Hongaarse kleipijp. Soms is zelfs de ingesneden decoratie, kenmerkend voor deze Hongaarse kleipijpen, onveranderd in het meerschuim overgenomen. De pijp is genoemd naar de stad Debrecen in oost-Hongarije waar dergelijke pijpen in klei werden gemaakt.

Rakcozi (ook Rákcózi of Rágóczy)

Genoemd naar een Hongaarse prins. De vormsoort van deze pijp is nog niet exact gedefinieerd maar kenmerkend is de ketel die naar de opening licht trechtervormig uitloopt, terwijl de onderzijde van de pijpenkop enigszins verzwaard is zoals ook bij de Turkse pijpenkop. Dit model wordt soms wel met de term zwanenhals aangeduid.

Zakvorm of Ruhla type

Een belangrijke meerschuimvorm met een betrekkelijk lage ketel en een dikke wand, de ronde onderzijde gaat over in een licht oplopende zich verwijdende steel. De ketel wordt aan de bovenzijde met een klepdeksel afgewerkt, de afgeknotte steel eindigt met een montage waarin het roer kan worden geklemd. De zakvorm bestaat in slank en hoog, naast breed en massief, de steel kan lomp zijn en log, soms lang, maar er bestaan ook veel dunnere en elegantere vormen. In het silhouet van de roker geeft deze pijp een ander beeld omdat hij meer zijwaarts dan naar beneden wordt gehouden.

Courland shape

Courland shape is een licht afwijkende vorm van het Ruhla type. Een ander model is de meer cilindrische Hamburg bowl. Specifiek is het Noorse model, dat in de verte de zakvorm als uitgangspunt heeft, maar dat veel compacter en hoekiger van vorm is.

Ulmvorm

Geënt op een tabakspijp die sinds de zeventiende eeuw in de Duitse plaats Ulm wordt gemaakt. De modelnaam Ulm duidt op een pijpenkop met een hoge cilindrische ketel en opgaande steel. De steel en vooral dat gedeelte dat in de pijpenkop overgaat is tweezijdig afgeplat en loopt rond de ketel door als een verdikte rand waardoor het voorwerp een aantrekkelijke afgeplatte vorm krijgt. Door te spelen met de vormonderdelen ontstaan talloze nieuwe modellen, zoals een afgeplat exemplaar met geraffineerde omgaande lijnen of een sterke wangvorm.

Stummel

Gebaseerd op de ovale Hollandse ketel maar niet rechtstreeks van de Hollandse kleipijp overgenomen, maar van de Duitse porseleinen kop. Zij komt voor in diverse verhoudingen, van stoer en massief tot meer elegant maar altijd eerder Duits dan Hollands van uitstraling. In meerschuim uitgevoerd blijft deze vormsoort echter in de minderheid; de specifieke montage met een lange opgaande steel is minder geschikt. Het is een pijp met een afwijkend silhouet, bestemd voor een ander type roker. Incidenteel wordt de stummelvorm ook als rechte pijp gemonteerd.

Tsjiboek

Hieraan ligt de exotische Turkse pijp aan ten grondslag. De ketel is trechtervormig met een ronde onderzijde of meer specifiek op een vlakke schotel. Soms is deze nagenoeg onveranderd in meerschuim nagemaakt, in andere gevallen is de vorm aangepast omdat het meerschuim dun afdraaien niet toelaat.

1

Afbeeldingen 1 / 28

Turks model met verzwaarde basis
Kalmas met verbrede ketelopening
De rakcozi met zwaardere ketelbasis
Zogenaamde zakvorm of Ruhla type
Zakvorm met uitstaande ketelopening
Compactere kortstelige zakvorm
Zakvorm met tapse ketelopening
Zakvorm in afgeplatte empire stijl
Ongemonteerde burgerlijke zakvorm
Prototype van de Hongaar
Hongaar met verzwaarde ketelbasis
Hoge nauwe Hongaar met filtrand
Hongaar met brug naar de ketel
Extreem hoge verwijdende Hongaar
Moderne Hongaar, laag en wijd
Debrecen met sterk conische ketel
Ulmvorm met afgeplatte ketel
Ulmvorm met omgaande randen
Ulmvorm met gefantaseerde onderkant
Wangvorm aan de ketelbasis
Het kubieke Noordse model
Noorse kop zonder montages
Massieve stummel naar Gouds model
Rechte stummel met lekbakje
Engelse kromkop met hiel
Turkse tsjiboek met vlakke schotel
Massieve tsjiboekinterpretatie
Tsjiboek met kelk en ronde bodem