Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 0,
			speed: 3000
		});
home > thema's > hoogtepunten uit het amsterdam pipe museum

Archeologisch

Een exoot uit de polder

De meeste pijpen die in de bodem worden gevonden zijn gewone gangbare modellen, verkocht bij duizenden, algemeen gerookt en daarna weggeworpen. Slechts zelden wordt er een alternatief rookinstrument gevonden, afkomstig van een roker die zich graag met iets bijzonders vertoonde. Zo'n opmerkelijke vondst werd in 2001 in Schermerhorn bij Alkmaar gedaan. Uit een slootvulling kwam een exotische pijp tevoorschijn, die blijkbaar als souvenir naar Noord-Holland was gekomen.

Het gaat om een zogenaamde manchetpijp, een pijp voorzien van een afgeknotte steel waaraan een separaat roer werd bevestigd. De pijpenkop is gemaakt van lichtgrijze zacht gebakken klei en garandeert een optimale opname van de teer- en nicotinesappen, zodat droog en dus smaakvol roken het gevolg was. Voor de Hollandse roker is de ketel royaal van formaat, de lokale pijpen waren zeker driemaal kleiner. Deze pijpenkop heeft een cilindrische vorm met een lichte verzwaring bij de opening. Aan de basis is een schotelvormige verbreding aangebracht die overgaat in een halfronde onderzijde. Als markering van de onderzijde en als opmaat naar de steel is een soort rattenstaart zichtbaar. De pijp is voorzien van een oplopende steel die verstevigd is met een manchetband met een halfrond profiel. Deze steel wordt weliswaar afgesloten met een manchet maar loopt met dezelfde diameter nog een stukje door. Al deze kenmerken wijzen op een herkomst in het Ottomaanse Rijk.

Geheel tegengesteld aan de Nederlandse kleipijp is dit product niet in een tweedelige vorm gedrukt maar op de draaischijf gemaakt. Kop en steel zijn separaat gedraaid en vervolgens met wat vochtige klei aan elkaar gelijmd, waarbij de zogenaamde rattenstaart als versteviging fungeert. Daarna werden de naden zorgvuldig gladgestreken. Tenslotte is een decoratie aangebracht die de laatste sporen van het verlijmen van de twee onderdelen onzichtbaar maakte. Bij het stempelen van de decoratie is een repeterend patroon ontstaan, gescheiden door raderingen en kettinglijnen. Hoe serieus dat versieren gebeurde is, wordt bewezen doordat 120 losse stempelingen hebben plaatsgevonden. Frappant is wel dat de vier verschillende stempels die naast elkaar zijn gebruikt, in detail zo weinig verschillen dat het effect met één en hetzelfde stempel nauwelijks minder was geweest.

Naast het feit dat de pijpenkop nog volledig gaaf is, is het unieke aan deze vondst dat ook de oorspronkelijke steel is aangetroffen. Geheel tegen ieders verwachting is deze niet van riet, hout of been gemaakt, maar in lood uitgevoerd. Mogelijk is sprake van een lokale vervanging voor een eerder exemplaar dat verstopt raakte of gebroken was. Vooral het steeleind is opmerkelijk: dit is zo uitgesneden, dat het de indruk wekt te zijn afgekeken van het oorspronkelijke gedraaide steeleind. Overigens is lood geen geschikt materiaal voor een pijpensteel, het geeft bijsmaak en absorbeert geen vocht. Gelukkig wordt deze laatste, negatieve factor door de poreuze ketel ruimschoots gecompenseerd, zodat de pijp toch aangenaam gerookt zal hebben.

Dat een dergelijke exotische pijp in het landelijke Schermerhorn is aangetroffen, is onverwacht maar niet geheel vreemd. De bevolking leefde er van de visvangst en de zeevaart. Mogelijk dat één hunner op een schip voor de Straatvaart aanmonsterde en in het oostelijke Middellandse Zeegebied verzeild raakte. Zo kan deze pijp gemaakt op zeker tweeduizend kilometer afstand als reissouvenir in Schermerhorn zijn beland. Gezien de vondstomstandigheden moet dat tussen 1665 en 1685 zijn geweest. Bij thuiskomst wist de roker zich in elk geval verzekerd van alle aandacht voor zijn exotische rookgerei.

Literatuur: Don Duco, Een exotische pijp uit Schermerhorn, Amsterdam, 2003

Amsterdam, collectie Amsterdam Pipe Museum APM 16.824

hoogtepunten

voorhistorisch

archeologisch

pijpen van klei

keramische rookpijpen

porselein als materiaal

het magische meerschuim

europese houten pijpen

andere europese pijpen

pijpen uit noord- en zuid-amerika

pijpen uit afrika

pijpen uit azië

pijpenmakersgereedschap

tabacologische voorwerpen

curiosa en varia

1

Afbeeldingen 1 / 4

De Turkse pijp met loden steel
Detailfoto van de pijpenkop
De pijpenkop van voren gezien
Het stempelwerk op de onderzijde