Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 4000
		});
home > thema's > hoogtepunten uit het amsterdam pipe museum

Archeologisch

Een pijp als een kromhoorn

De Hollandse kleipijp is een typisch serieel artikel. Zij wordt bij grote aantallen in een persvorm gemaakt en is daardoor gelijk van vorm. Alleen bij de afwerking voegt men soms handelingen toe waardoor de kwaliteit hoger wordt. Slechts in zeldzame gevallen voelt de pijpenmaker behoefte iets origineels te bedenken en de seriële productie daarvoor te onderbreken. Dan boetseert hij uit een stuk pijpaarde een speciaal voorwerp, al dan niet met behulp van in een mal voorgevormde onderdelen. Een voorbeeld daarvan is de hierbij afgebeelde pijp in de vorm van een kromhoorn.

Hoewel deze pijp grotendeels met de hand is gemaakt, is het toch echt een product uit een gewone pijpenmakerij. De ketel werd namelijk geperst in een standaard tweedelige persvorm die alleen de pijpenmaker ter beschikking stond. Vervolgens is aan deze pijpenkop een veel dikkere steel gekneed die aansloot bij de grootste diameter van de pijpenkop en zich naar het eind sterk verdunt. Dit gebeurde waarschijnlijk op de weijer, de pen waarmee normaal het rookanaal werd gestoken. Nadat het oppervlak was gladgemaakt en het ijzerdraad verwijderd, werd de kleirol in een grote bocht gebogen met een tegengestelde knik bij het mondstuk. Als afwerking is een gestempelde decoratie aangebracht, die bestaat uit drie partijen lelies in ruiten, iedere groep gescheiden door drie concentrische raderingen.

Dergelijke pijpen kunnen overal in Nederland tot stand zijn komen, al wijst het gereedschap op vervaardiging in de stad Gouda. Ten eerste heeft de gebruikte persvorm het zogenaamde dikkop formaat, een pijpenmodel dat in de jaren 1640 in Gouda is gelanceerd en daar slechts een korte periode populair is geweest. Daarnaast is het gebruik van een specifiek raderingstempel en het stempel om de ruit met lelie mee in te drukken kenmerkend voor de pijpenstad. Het leliemotief is in deze uitvoering in Gouda in gebruik tussen 1645 en 1650, daarna verandert het van formaat en uitstraling. De datering van het stempel stemt overeen met de productieperiode van de gebruikte persvorm.

Je zou verwachten dat zo'n handgevormde pijp uniek is, doch dat blijkt niet zo te zijn. Vaker zijn fragmenten van dergelijke pijpen gevonden, maar omdat het om kleine stukjes ging bleven we in het ongewisse over de vorm van de hele pijp. Deze vondst uit de binnenstad van Leiden maakt dat wij nu weten hoe een complete pijp er uit heeft gezien. Ook de wijze van vervaardiging duidt er op dat het geen unicum kan zijn maar een product gemaakt in een kleine serie. De wijze van vervaardiging is te volmaakt en vooral zeer geroutineerd om een eenling te zijn. Hoewel de kromhoorn als pijp een tijdelijk fenomeen geweest is en slechts bekend werd onder een kleine groep rokers, is de verspreiding toch groter dan je zou verwachten. Het meest verwonderlijk is wel dat in Virginia fragmenten zijn opgegraven van een nagenoeg identieke kromhoornpijp, lokaal gemaakt maar onmiskenbaar met als voorbeeld een dergelijk Gouds exemplaar.

Literatuur: Don Duco, Gedachten rond een raadselachtig vondstcomplex, Amsterdam, 1995.

Amsterdam, collectie Amsterdam Pipe Museum APM 9.601

hoogtepunten

voorhistorisch

archeologisch

pijpen van klei

keramische rookpijpen

porselein als materiaal

het magische meerschuim

europese houten pijpen

andere europese pijpen

pijpen uit noord- en zuid-amerika

pijpen uit afrika

pijpen uit azië

pijpenmakersgereedschap

tabacologische voorwerpen

curiosa en varia

1

Afbeeldingen 1 / 4

De kromhoorn met kenmerkende vorm
Kromhoorn pijp van een andere kant
De pijpenkop van de kromhoorn
Gestempelde steelversieringen