Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
home > thema's > hoogtepunten uit het amsterdam pipe museum

Curiosa en varia

Vrouwen aan de arbeid

Oude foto's geven een belangrijk sfeerbeeld van de fabriek en het werk in de bedrijven van weleer. Helaas, vaak was er geen aanleiding dat leven van alledag met al die smoezelige arbeiders vast te leggen. Daarom zijn dergelijke opnames schaars voorhanden. Bijzonder is het dat de fabrikant Goedewaagen in 1908 een serie van zeven foto's liet maken van het fabricageproces in zijn fabriek. Van die serie is deze foto wel het meest interessant. Zij is genomen op de zogenaamde machinale kasterij, een werkplaats die maar kort heeft bestaan.

Rond 1895 kwam er vrij plotseling grote vraag naar eenvoudige kleipijpen voor de export. Handelskantoren in Engeland en Ierland konden immense partijen hiervan afzetten, bijvoorbeeld aan rokers in West-Afrika en in Amerika. Tussen de fabrieken in de verschillende productiecentra ontstond een moordende concurrentie om dergelijke orders binnen te slepen. Het ging daarbij niet om een paar gros maar een exportorder omvatte soms honderden kisten met ieder een inhoud van twee of drie gros.

In Gouda lukte het fabrikant Goedewaagen de juiste contacten te leggen om deze orders binnen te slepen. Op dat moment raakte hij echter in de problemen. Voor het persen van de pijpen waren onvoldoende mannen beschikbaar. Het werd daarom nodig de productie gedeeltelijk te mechaniseren zodat hiervoor vrouwen konden worden ingezet. Schielijk werd een machinale fabriek ingericht waar de productie gedeeltelijk door stoomkracht werd verricht en dankzij die mechanisering konden de leveringen toch plaatsvinden.

Deze foto toont die afdeling, ingericht vanaf 1895. Het lokaal bevond zich op de zolder van de oude pijpenfabriek aan de Raam in Gouda. De foto laat duidelijk de houten zoldering zien waar leren drijfriemen de machinale perstoestellen bedienen. Dankzij de stoomkracht kon het persen, van ouds mannenwerk, nu door vrouwen worden verricht. Zij hoefden slechts een voorgerolde grondvorm in de mal te leggen, de machine zorgde voor het feitelijke persen en de vrouwenhand kwam terug om de gevormde pijp te verwijderen.

Hoe gemakkelijk dit werk ook klinkt, de arbeid op de zolder zal niet erg aangenaam geweest zijn. De machines maakten een oorverdovend geluid terwijl er een bedompte lucht van aangedroogde klei en olie hing. Fabrieksdirecteur Aart Goedewaagen, die in de jaren 1970 deze foto aan mij gaf, sprak van een miserabel werkklimaat. Hij schaamde zich voor die toestand. Niet verwonderlijk heeft deze machinale fabriek niet lang bestaan. Een jaar na het maken van deze foto verhuisde de pijpenfabriek naar een fris ruim fabrieksgebouw net buiten het stadscentrum en bij die gelegenheid werd de vrouwenafdeling opgeheven. Zij gingen terug naar het edele handwerk en werden weer tremster of glaaster. Overigens slonk in diezelfde tijd de commerciële waarde van de goedkope exportpijp door concurrentie uit andere productiecentra en door een veranderd rookgedrag van de consument.

De fotoserie, waarvan dit de meest markante opname is, werd gemaakt door fotostudio W.J. van Zanen in Gouda. Kostbaar als ze indertijd waren zijn zij opgeplakt op karton en dragen links onder de gepreegde ondertekening van de fotograaf als een signatuur van een trotse kunstenaar op een schilderij. Fascinerend aan deze foto blijft het verstilde beeld van werkende vrouwen waarvan je elk moment verwacht dat zij opnieuw tot leven komen.

Amsterdam, collectie Amsterdam Pipe Museum APM 235c

hoogtepunten

voorhistorisch

archeologisch

pijpen van klei

keramische rookpijpen

porselein als materiaal

het magische meerschuim

europese houten pijpen

andere europese pijpen

pijpen uit noord- en zuid-amerika

pijpen uit afrika

pijpen uit azië

pijpenmakersgereedschap

tabacologische voorwerpen

curiosa en varia

1

Afbeeldingen 1 / 5

De kartonnen foto met de werkplaats
De machinale fabriek voor vrouwen
De vrouwen werken staande
De ruimte is benauwd en bedompt
De signatuur van de fotograaf