Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 4000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
home > museum > hoogtepunten uit het amsterdam pipe museum

Europese houten pijpen

Houten pijpenkop met spiegelmonogram

De ketelvorm van deze vroege houten pijp duiden we aan met kalmas, een model dat oorspronkelijk in Turkije ontstaan is. Al in de zeventiende eeuw raakt het over Midden-Europa bekend en wordt er algemeen nagevolgd. De kalmas kenmerkt zich door een verzwaarde ronde onderzijde van de pijpenkop, een inzwenkende ketel terwijl de opening weer iets naar buiten uitloopt. De korte afgeknotte steel ontstaat vloeiend uit de ketel en eindigt in een lichte verwijding die overigens nauwelijks de aanduiding manchet verdient.

Rondom de ketel van deze houten pijpenkop is snijwerk aangebracht. Het hoofdmotief bevindt zich aan de voorzijde en is binnen een cirkelvorm geplaatst onder een kroon. Het laat een spiegelmonogram zien bestaande uit de letters J en A die kunstig in elkaar gevlochten zijn, zowel gewoon als spiegelbeeldig. Hierdoor ontstond een mooie evenwichtige contour die in de periode van Lodewijk XIV geliefd was. Het medaillon wordt zelf weer omlijst door twee palmtakken, het symbool van eer. Het overige deel van de pijpenkop is gedecoreerd met gekruld bladwerk dat het meest op acanthus lijkt. Deze bladeren zijn egaal over het oppervlak verspreid en lopen tot aan de steel door.

Een dergelijke fraai gesneden houten pijp behoorde indertijd tot het luxe rookgerei. Geheel in stijl werden zij van een zilveren montuur voorzien. Het klepdekseltje op de ketel werd bijna standaard bij Midden-Europese pijpen aangebracht. Het heeft een asymmetrische opengezaagde koepelvormige klep met knopje, geplaatst in een cirkeltje van knorren. Ook het steeleind heeft een zilveren montage, die grotere stevigheid geeft bij het monteren aan een separaat roer. Een borgoog dient voor zekere bevestiging aan deze losse steel. Beide montages zijn met een gezaagde rand van gestileerde bladmotiefjes vastgezet, om natuurgetrouw te lijken zijn deze bladeren van enkele graveersteken voorzien.

Gezien de vaardigheid van het snijwerk gaat het hier om een regulier product, gemaakt in serie door een pijpenmaker die zijn métier verstond. Vanwege het spiegelmonogram betreft het echter wel een artikel met een persoonlijk accent, gemaakt op speciale bestelling. Dit monogram hoeft overigens niet van de roker zelf te zijn, die de pijp liet maken. Het gebeurde ook wel dat een pijp cadeau werd gedaan en dat de initialen van de schenker werden uitgesneden. In beide gevallen gaat het echter om het monogram van de opdrachtgever. Welke persoon achter de initialen steekt zal wel nooit meer achterhaald worden.

De datering van deze pijp is moeilijk te geven. Het model was reeds aan het begin van de achttiende eeuw ontwikkeld, de montage lijkt van wat latere datum te zijn. Dat zou kunnen pleiten voor een datering tussen 1730 en 1750. Uitgaande van het feit dat de pijpennijverheid vaak sterk traditioneel was, kan een dergelijke kop gerust vijftig jaar later nog zijn gemaakt. Toch lijkt dat niet zo te zijn, want dan zouden allicht enkele latere stijlkenmerken in de decoratie geslopen zijn. Zeker is dat de productie in Duitsland moet hebben plaatsgevonden, al is niet nader aan te geven waar.

Amsterdam, collectie Amsterdam Pipe Museum APM 16.716

hoogtepunten

voorhistorisch

archeologisch

pijpen van klei

keramische rookpijpen

porselein als materiaal

het magische meerschuim

europese houten pijpen

andere europese pijpen

pijpen uit noord- en zuid-amerika

pijpen uit afrika

pijpen uit azië

pijpenmakersgereedschap

tabacologische voorwerpen

curiosa en varia

1

Afbeeldingen 1 / 6

Zakvorm met spiegelmonogram
Zijkant van de houten pijpenkop
Het gekroonde spiegelmonogram
Bladwerk aan de zijkant
Snijwerk rond de ketelbasis
Klepdeksel met doorboringen