Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
home > museum > hoogtepunten uit het amsterdam pipe museum

Het magische meerschuim

Pijp met twee stroomgoden

In artistiek opzicht is dit de mooiste pijp uit de collectie van het Amsterdam Pipe Museum. Zij wordt algemeen aangeduid als de Tweestromenpijp. Volgens overlevering zou hier vadertje Rijn en de Lorelei uitgebeeld zijn met tussen hen in een wapen met dubbelkoppige adelaar. De pijp zou een geschenk zijn van het Habsburgse Huis aan een lid van Russische tsarenfamilie, al is het fijne ervan niet bekend.

Beide gesculptureerde personen zijn als stroomgoden weergegeven. De Neptunesfiguur voldoet volledig aan het iconografische patroon. Hij is uitgebeeld als oude man met snor en lange baard, met om zijn hoofd een krans van gepunte rietbladeren. Als gebruikelijk is Neptunes naakt met een lap over zijn lendenen, als attribuut houdt hij een roeispaan op die een verticaal accent in de voorstelling brengt. Zijn rechterarm leunt op een ton waaruit een rivier ontstaat. De vrouw rechts draagt wingerdachtige bladeren om haar hoofd, met de linkerhand steunt zij op een waterkruik waardoor zij ook de titel van stroomgodin verkrijgt. Aan de basis is een staand wapenschild met dubbelkoppige adelaar te zien waarboven de bekende Hongaarse keizerskroon. Rondom de ketel zet de voorstelling zich voort met riet waarin rietpluimen rechts en struweel links. De voorstelling is volledig rondom uitgewerkt en je zou bijna vergeten dat in de kern een pijpenkop verstopt zit.

Aan de achterzijde komt uit de voorstelling de pijpensteel tevoorschijn die glad is en zich naar het einde tot een manchet verdikt. Deze manchet is versierd met een brede band met gestileerde bladmotieven en c-voluten. De manchet is gemonteerd met een zilveren plaat met langs de omgevouwen rand opgesoldeerde gestanste motiefjes, centraal op deze plaat zit een conische steelhouder. Het zilver vertoont sporen van verguldsel.

Wanneer we bedenken dat de grondvorm van de pijpenkop een Hongaar is, een hoge cilindrische ketel met ronde onderzijde en opgaande steel, dan zien we dat de versiering naar de verschillende kanten wat ongelijk uitdijt. Die onverwachte asymmetrische vorm van de pijpenkop houdt wellicht verband met de werkwijze van de snijder. Zijn artistieke vermogen stelde hem in staat de figuratie aan het blok meerschuim zo aan te passen dat hij de grondstof maximaal kon benutten. Hij was dus niet star en sneed weg wat in de decoratie ongewenst was maar benutte het materiaal optimaal en kwam zo tot een onverwachte compositie. Alleen wie door zijn oogharen kijkt ziet de oorspronkelijke vorm van de meerschuimklomp nog terug.

Met de overgeleverde toeschrijving van de pijp aan de Rijn en de Lorelei is iets vreemds aan de hand. De oude stroomgod kan heel goed de Rijn verbeelden, een van de langste en bekendste rivieren van Europa. De Lorelei is echter geen rivier maar een gevaarlijk rotspunt in de Duitse Rijnvallei, gepersonifieerd door een vrouw die over de doorgang waakt. De benaming sluit dus niet aan bij de uitbeelding. Uitgaande van het gegeven dat de pijp een Oostenrijks geschenk is, moeten we de werkelijke betekenis misschien meer oostelijk zoeken. Als we de oude stroomgod identificeren als de Donau, de tweede grote Europese rivier, dan kan de jongere en kleinere riviergodin de Moldau verbeelden. Het Oostenrijkse keizerswapen krijgt dan een logische betekenis omdat beide rivieren binnen het Habsburgse Rijk liggen.

Vanwege het hoge artistieke gehalte neigen wij deze pijp aan een Weense werkplaats toe te schrijven. Het determineren van meerschuimpijpen naar productieplaats is door gebrek aan kennis echter niet eenvoudig. Wenen wordt altijd gezien als de voornaamste stad van de meerschuim snijkunst, de rol van Boedapest blijft daarbij altijd onderbelicht. Verder waren ook in andere steden meerschuimwerkers actief. Toch is die Weense toeschrijving voor deze pijp hier wel gerechtvaardigd. De uitzonderlijke compositie en de prachtige uitwerking verheffen dit voorwerp boven alle gangbare pijpen van dat moment. Daarom verdient dit stuk ook de kwalificatie als vorstelijk geschenk te hebben gediend. Vanuit het Weense hof gezien zou deze pijpenkop dan ook daar gemaakt moeten zijn. Gezien de decoratie moet dat tussen 1835 en 1850 zijn geweest.

Amsterdam, collectie Amsterdam Pipe Museum APM 1.485

hoogtepunten

voorhistorisch

archeologisch

pijpen van klei

keramische rookpijpen

porselein als materiaal

het magische meerschuim

europese houten pijpen

andere europese pijpen

pijpen uit noord- en zuid-amerika

pijpen uit afrika

pijpen uit azië

pijpenmakersgereedschap

tabacologische voorwerpen

curiosa en varia

1

Afbeeldingen 1 / 7

Zichtzijde van de tweestromenpijp
Zjikant met de steelaanzet
Pijpenkop vanaf een andere hoek
Neptunes met lange baard
De ton waaruit de rivier ontspringt
Detail van de stroomgodin
Wapen met dubbelkoppige adelaar