Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 2000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
home > museum > hoogtepunten uit het amsterdam pipe museum

Pijpen van klei

De sigarenpen van Andries Van Houten

In de tweede helft van de achttiende eeuw raakte het roken van sigaren bekend, aanvankelijk met dunne sigaartjes die volledig met de hand werden gerold. Voor de roker is de smaak een nieuwe sensatie. Was men tot dan toe vooral gewend een combinatie van Amerikaanse tabak versneden met blad uit Gelderland of uit de Elzas, door de cigarillo maakte men kennis met een zwaardere en vollere smaak. Een belangrijke verandering was tevens de uitstraling voor de roker, die vrijer en vluchtiger werd. De sigaar kon met meer nonchalance gerookt worden terwijl deze tegelijkertijd stond voor een grotere luxe en een opvallende wijze van tabaksconsumptie.

In Nederland ontstonden al gauw sigarenmakerijen waar de Amerikaanse sigaren werden nagerold. De Hollandse zuinigheid leidde tot versnijding met goedkopere inlandse tabak met als positief gevolg dat de sigaar ook voor de middenklasse betaalbaar werd. Om de mondaine rookwijze te benadrukken komen spoedig sigarenpijpen op de markt: eenvoudige rechte buisvormige pijpen die als een soort mondstuk op de sigaar worden gezet. Zij worden aangeduid met sigarenpen.

De pijpenmakers in Gouda spelen in op deze nieuwe rookgewoonte en maken eenvoudige sigarenhouders. Eigen aan de Goudse nijverheid worden die even prachtig afgewerkt als de Goudse tabakspijp. Na het persen in een vorm en het wegstrijken van de vormnaden wordt het oppervlak met agaatsteen gepolijst zodat de pijp een mooi glanzend uiterlijk krijgt. Zo passen zij bij de luxe sigaar die met zijn donkere matte uiterlijk prachtig afsteekt bij deze hagelwitte pijpjes.

Eén Goudse pijpenfabrikant ontwerpt echter een sigarenhouder die van een bijzondere luxe en extravagantie getuigt. Deze pijp is niet kort maar juist lang en meet 21,5 centimeter. Bovendien is deze pijp niet gladgepolijst maar over de volle lengte versierd met een in de persvorm aangebrachte decoratie. Het patroon van deze versiering is afgekeken van de gebruikelijke decoratie die op de stelen van de lange pijpen werd aangebracht: een slingerende rank met bladeren en bloemen, afgewisseld met enkele dierfiguurtjes zoals een zittende duif bovenaan en tussen de takken twee minutieuze vliegende vogeltjes.

Omdat een expliciete pijpenkop bij deze lange, buisvormige pijp ontbreekt, blijft het ketelgedeelte wat onopvallend al is het wel gemarkeerd. Hier bracht de fabrikant tussen concentrische ringen met bladwerk zijn merkteken de 73 gekroond aan, op de keerzijde plaatste hij het wapen van Gouda in een doornenkrans als teken van de plaats van herkomst. De makerstrots spreekt ook uit de toevoeging van de naam "A.VAN HOUTE" en "IN GOUDA". Opmerkelijk is dat bij deze uitzonderlijke pijp is uitgegaan van de bekende Goudse decoratiepatronen en men blijkbaar onvoldoende originaliteit had een volledig nieuwe versiering te bedenken. Zelfs de wijze van afwerken getuigt van een zekere starheid. Zo is een filtradering rondom de ketelopening aangebracht, in dit geval eigenlijk een overbodige luxe.

Het Huis Van Houten was een volstrekt atypische pijpenmakerij. Waar de meeste Goudse bedrijven zich toelegden op het standaardgoed en zich vooral specialiseerden in een bepaalde lengte en kwaliteit, produceerde Van Houten overwegend buitenmodellen. Die pijpen verkocht hij als assortimentsaanvulling op de standaardproducten die hij bij andere werkplaatsen inkocht. Binnen het gevarieerde assortiment van Van Houten was deze wonderlijke sigarenpen zeker op zijn plaats.

Dat deze breekbare sigarenpijp de tijd overleefde is een absoluut wonder. De productiedatum zal tussen 1760 en 1790 liggen. Als gewone gebruikspijp heeft hij jarenlang dienst gedaan, daarvan getuigen de rooksporen. Daarna zal de pijp als curiosum zijn opgeborgen. Uiteindelijk belandde het voorwerp in Ruhla waar deze naar Duitse standaard werd gemonteerd met een meerschuimen ketelinzet en een barnstenen mondstuk. Dankzij het feit dat gelijktijdig ook een etui werd toegevoegd, was de pijp verder tegen breuk verzekerd. Zo opgeborgen kon hij gemakkelijk nog een eeuw ongeschonden doorkomen.

Amsterdam, collectie Amsterdam Pipe Museum APM 18.959

hoogtepunten

voorhistorisch

archeologisch

pijpen van klei

keramische rookpijpen

porselein als materiaal

het magische meerschuim

europese houten pijpen

andere europese pijpen

pijpen uit noord- en zuid-amerika

pijpen uit afrika

pijpen uit azië

pijpenmakersgereedschap

tabacologische voorwerpen

curiosa en varia

1

Afbeeldingen 1 / 6

De sigarenpen van de voorzijde
De sigarenhouder van de keerzijde
De slingerende bladerrank
Het wapen van Gouda
Het fabrieksmerk 73 gekroond
De pijp in een latere foedraal