Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 0,
			speed: 3000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
home > museum > hoogtepunten uit het amsterdam pipe museum

Tabacologische voorwerpen

Een fayencevaas voor Goudse pijpen

Deze schitterende vaas wordt in de volksmond pijpenvaas genoemd. Daarmee wordt een vaas bedoeld om in een pijpen- of tabakswinkel de lange kleipijpen te exposeren en uit te verkopen. Die gewoonte was in Nederland niet of nauwelijks bekend. De kleipijp was te algemeen en werd vanuit het mandje verkocht. In veel Europese landen waren die producten echter beduidend duurder en werden ze dus op een exclusievere wijze aangeboden. De pijpenvaas was daarvoor het geëigende voorwerp.

Een echte pijpenvaas is niet een willekeurige vaas waarin pijpen gestaan zouden kunnen hebben maar is een artikel dat speciaal bedoeld is voor het exposeren van lange Gouwenaars. Dat komt tot uitinging in de vorm van de vaas. Deze moet stabiel zijn om de breekbare waar goed in te kunnen zetten. Daarnaast blijkt dat ook uit de decoratie die erop wordt toegepast, die moet een relatie hebben tot de functie. Bij de hier besproken vaas zijn de vorm en decoratie volmaakt verenigd.

Deze prachtige vaas heeft een bijzonder model met een vlakke voet en een bolrond lichaam vanwaar een lange slanke hals oprijst, die eindigt in een dunne omgaande rand. De nauwe hals bepaalt de stand van de pijpen, die tamelijk rechtop staan waardoor de vaas weinig ruimte inneemt en men niet snel tegen de pijpen aan zal lopen. De beperkte diameter van de hals refereert ook aan dunstelige pijpen ofwel pijpen van de beste kwaliteit. De stevige voet en het relatief zware lichaam zorgen ervoor dan de vaas niet snel zal worden omgestoten. Merkwaardig is de schuinstand van het voorwerp dat duidelijk naar voren helt. Dit kan op onzorgvuldig draaiwerk van de pottenbakker duiden maar eerder heeft dit een praktische reden. Wanneer de vaas op een kast geplaatst stond, gaf dit een optisch positief effect. Bovendien zorgde de schuinstand ervoor dat de achterste pijpen minder snel tegen de muur kwamen.

De vaas heeft een beschildering met een duidelijke zichtzijde. De achterzijde van het voorwerp bleef onbeschilderd hetgeen veronderstelt dat deze kant naar de muur gericht was. Op de voorzijde is heel toepasselijk in een cartouche eenzelfde model vaas geschilderd zij het dat deze twee s-vormige sieroren op de hals heeft. De beschildering is uitgevoerd in twee kleuren. Voor de zogenaamde trek ofwel de contourlijnen is paars gebruikt, de beschildering is vervolgens met blauw aangekleed, waardoor het paars lijkt te verdwijnen. Bijzonder aan de voorstelling is dat we de pijpenvaas hier in gebruik zien: in de hals pronken zeven lange kleipijpen. De afbeelding is in een bladerkrans van c-voluten geplaatst, aangekleed met kleine blaadjes, bovenaan eindigend in een punt. Door het beschilderen van een vaas op een vaas is een soort Droste-effect bereikt.

Het idee van de pijpenvaas moet afgekeken zijn van de apothekerspotten uit de oude apotheek of van de tabakspotten uit de snuifwinkel. Een frisse helderblauw beschilderde vaas geeft standing en doet het goed in een winkelinterieur. Dat een dergelijke vaas voor een luxe winkel bedoeld was mag duidelijk zijn. Het gaat om een speciaal gemaakt voorwerp dat zeker niet regulier op de markt was. Overigens was het voor de winkelier geen handig gebruiksvoorwerp. Het schikken van de pijpen moest met veel zorg gebeuren om breuk te voorkomen. Hierdoor is het eerder een pronkstuk dan een gebruiksartikel.

Over de inhoud van de vaas kunnen we speculeren: stonden er reguliere pijpen in maar werd de handel verder vanuit het pijpenmandje gedreven? Het kan ook zijn dat de toegiften van de pijpenmandjes, een speciale versierde pijp, in de vaas te pronk werden gezet totdat deze op een dag voor een goede prijs werden verkocht.

Wat de datering van de vaas betreft, brengt de schildering van de pijpen ons wat in verwarring. Wanneer we naar de vorm van de pijpenkoppen kijken, dan gaat het om een nog niet uitgebalanceerd product uit de tijd rond 1735. De datering van de vaas moet echter later zijn. De transparante wijze waarop de decoratie is aangebracht en ook de bladercirkel op de buik wijzen eerder op de Lodewijk XVI-periode al was in die tijd het model van de pijpenkop al volledig ovaal.

Onduidelijk is ook waar dit product is gemaakt. De gele scherf met de witte tinglazuur en de blauwe beschildering roepen voor de leek het woord Delfts op. De kenner ziet echter direct dat het niet om een Hollands product gaat maar om een buitenlands fabricaat. Dat verschil zit in de vorm van de vaas, die niet in het Hollandse modellengamma past. Ook de glazuurpasta is anders en de wijze van beschilderen. Ondanks zorgvuldige analyse is het echter niet mogelijk gebleken een nadere productieplaats vast te stellen.

Aardig is nog te vermelden dat Franse prenten uit de negentiende eeuw de pijpenvaas geregeld tonen. Dan figureert zij in een stilleven van tabaksproducten en rookgerei en als de illustrator heel wild te werk ging zien we dat in de vaas zelfs rokende pijpen staan. Die vazen zijn overigens weer gewone gedecoreerde siervazen waarvan de vorm geen relatie heeft met de functie. De pijpenvaas blijft wat dat betreft een zeldzaam voorwerp.

Amsterdam, collectie Amsterdam Pipe Museum APM 19.095

hoogtepunten

voorhistorisch

archeologisch

pijpen van klei

keramische rookpijpen

porselein als materiaal

het magische meerschuim

europese houten pijpen

andere europese pijpen

pijpen uit noord- en zuid-amerika

pijpen uit afrika

pijpen uit azië

pijpenmakersgereedschap

tabacologische voorwerpen

curiosa en varia

1

Afbeeldingen 1 / 5

De zichtzijde van de pijpenvaas
De schildering uitvergroot
De zijkant toont de scheefstand
De onversierde achterzijde
Onderzijde met luchtgat