Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 0,
			speed: 3000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 0,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 2000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 0,
			speed: 4000
		});
home > museum > hoogtepunten uit het amsterdam pipe museum

Tabacologische voorwerpen

Een pijpfoedraal met kruiswegstatie

Om de broze kleipijp veilig te vervoeren zijn al vanaf de zeventiende eeuw foedralen gemaakt. Aanvankelijk waren deze zogenaamde kassen louter functioneel. Zij dienden voor het transport van de kleipijp. Al gauw werden zij versierd met snijwerk of ingelegd met metaal, ivoor of parelmoer. Uiteindelijk resulteerde de drang tot versieren tot ware kunststukjes, die niet meer bestemd waren om te worden gebruikt. Zij werden thuis in een vitrine tentoongesteld en dienden louter als pronkgoed. Zo'n pronkkas is de pijpenfoedraal die hier wordt besproken en die omdat hij nauwelijks gebruikt is, puntgaaf bewaard bleef.

Het gaat om een standaard pijpfoedraal van notenhouten, een fijne houtsoort goed geschikt om gedetailleerd snijwerk te maken. Bij dergelijke kassen wordt de kleipijp via een scharnierend klepdekseltje in de kas geschoven. Het gedeelte waar de pijpenkop geborgen wordt volgt de ovale ketelvorm van de pijp, de steel is recht en halflang. Een knopje sluit het steeleind dikwijls af, dat altijd open is zodat ook een iets langere pijp in de kas geschoven kon worden. Een cirkelvormig messing scharnietje zien we op de kop, een klemveer aan de onderzijde om het deksel dicht te houden.

De voorstelling op deze pijpenkas is religieus van onderwerp en gewijd aan het leven van Christus. De zes scènes duiden op het lijden van Jezus en zijn opstanding en roepen de gelovige op tot waakzaamheid. Op het klepdeksel is de opgestane Jezus weergegeven met stralenbundel en opgeheven linkerarm, links van hem is een engeltje te zien. Aan de steelzijde is de voorstelling minder sprekend. Hier is een rechthoekige gladde lijst uitgesneden met langs de boven- en onderzijde hangend aan ogen guirlandes van stof of bladeren. In dit raamwerk is een uitstalling van olielampen te zien en ook een doornenkroon. De lampen verwijzen naar de waakzaamheid.

De steel is eveneens versierd en vertoont in banden als een soort stripverhaal vier scènes uit de kruisweg van Christus. Iedere voorstelling wordt gescheiden door een schijfvormige knoop, de afsluitende knoop is iets zwaarder uitgevoerd. Het verhaal in de steel loopt van het steeleind naar de ketel. De eerste scène toont Jezus biddend in Gethsemene met verderop de slapende discipelen. Bovenaan is een gevleugelde engel te zien en het kruis. Voorstelling twee is gewijd aan de geseling van de ontklede Jezus en heel ironisch hangt zijn mantel naast hem. Hier is in de open ruimte aan de bovenzijde het oog als symbool van God de vader te zien, gevat in een driehoek die staat voor de Drie-eenheid. In afbeelding drie draagt Jezus het kruis en hij wordt omgeven door soldaten. Simon uit Cyrene ondersteunt hem bij zijn zware taak. Tenslotte laat scène vier de soldaten zien die het kruis met Jezus oprichten, omzoomd door vrouwen.

De volksmond spreekt van Zeeuwse pijpenkassen, vooral wanneer het hoogversierde stukken betreft zoals hier het geval is. In de provincie Zeeland werd de pijpenkas gezien als een onderdeel van het traditionele kostuum en in de broek was zelfs een speciale zak gemaakt om de kas in te vervoeren. Of deze kas ook van Zeeuwse herkomst is, laat zich niet vaststellen. Wel is een redelijk exacte datering te geven aan de hand van het ornamentwerk rondom de lampen. Dat wijst op een periode tussen 1770 en 1800. Als statussymbool zal de pijpenkas nog zeker een eeuw in gebruik blijven bij de Zeeuw die zijn kostuum trouw blijft.

Amsterdam, collectie Amsterdam Pipe Museum APM 19.865

hoogtepunten

voorhistorisch

archeologisch

pijpen van klei

keramische rookpijpen

porselein als materiaal

het magische meerschuim

europese houten pijpen

andere europese pijpen

pijpen uit noord- en zuid-amerika

pijpen uit afrika

pijpen uit azië

pijpenmakersgereedschap

tabacologische voorwerpen

curiosa en varia

1

Afbeeldingen 1 / 8

De pijpenkas in zijn volle lengte
Deksel met staande Christus
De lampen en doornenkroon
Christus biddend in Gethsemene
De geseling in scène twee
De mantel van Christus
De kruisdragende Christus
De oprichting van het kruis