Amsterdam Pipe Museum
$('#mast1').cycle({
			delay: 2000,
			speed: 3000
		});
$('#mast4').cycle({
			delay: 0,
			speed: 3000
		});
$('#mast7').cycle({
			delay: 1000,
			speed: 4000
		});
$('#mast10').cycle({
			delay: 0,
			speed: 2000
		});
home > museum > hoogtepunten uit het amsterdam pipe museum

Voorhistorisch

De mescalinecactus als inspiratie

De meest karakteristieke precolumbiaanse pijp heeft een ketelvorm die op de natuur geïnspireerd is. Voor de pijpenkop stond de mescaline cactus model, een bolronde cactus met verticale koelribben. Dit is een algemeen voorkomende plant in die streken, vaak met een luchtwortel die in de pijpensteel is uitgebeeld. Wanneer de cactus bloeit verschijnt in de kruin één grote bloem, aanvankelijk als een cilindrische knop maar in volle bloei uitwaaierend tot kelkvormig. Bij de rookpijpen naar voorbeeld van deze cactus zijn de verschillende stadia van bloei weergegeven, waarbij de volle bloei het meest algemeen is. Zeldzaam is de uitbeelding van een cactus zonder bloem. De afgebeelde pijp is vooral bijzonder omdat hier de bloem nog in de knop is weergegeven, die als een cilindrische doos uit de cactus opstijgt.

In de steel van de pijp verbeeldde de maker een luchtwortel en gaf daarmee een extra realistische dimensie aan zijn schepping. Refererend aan de wortelstructuur worden de stelen vaak van een repeterend patroon van ingedrukte streepjes voorzien. De twee pootjes onderaan de ketel zijn typerend voor het gebruik in Mexico om de pijp neer te kunnen zetten. Cactuspijpen zijn op verschillende manieren afgewerkt. Soms heeft de pijp de kleur van het baksel van grijzig tot terracotta rood maar meestal worden met engobe kleuraccenten gelegd. Bij deze pijp spreekt de grijzige kleur van de ceramiek, die door gedeeltelijk polijsten een treffende werking heeft gekregen. Het mondstuk wordt heel toepasselijk met witte slib geaccentueerd, die eveneens gepolijst is.

De mescalinecactus zelf werd door de Indianenstammen als genotmiddel gebruikt. Bij religieuze feesten at men gedroogde stukjes, die men peyotl of pellote noemde. Zij zorgden voor urenlange beneveling en bijbehorende kleurvisioenen. Reden deze cactus in een pijp uit te beelden ligt zeker niet in de behoefte de natuur in gebruiksvoorwerpen te verwerken, dat is niet eigen aan die cultuur. Eerder zal een relatie gelegd zijn tussen de hallucinogene werking van de cactus en de benevelende werking van de nicotine in de tabak. In hoeverre de gedroogde stukjes cactus ook werden gerookt is onbekend.

Het blijft een niet te beantwoorden vraag of de makers van de cactuspijpen de functie van de koelribben hebben gekend of louter de natuurlijke vorm van hun geliefde cactus hebben nagevolgd. In ieder geval zorgen de ribben voor oppervlaktevergroting en daarmee een betere warmteafgifte aan de omgeving. Hierdoor neemt de temperatuur van de brandende tabak af en komt koelere rook vrij die milder smaakt. De vrij massieve uitvoering van de meeste cactuspijpen doet dit koeleffect echter enigszins teniet.

Literatuur: Don Duco, Een pijp naar de natuur, vormgevingsaspecten bij precolumbiaanse tabakspijpen, Amsterdam, 1995

Amsterdam, collectie Amsterdam Pipe Museum APM 9.622

hoogtepunten

voorhistorisch

archeologisch

pijpen van klei

keramische rookpijpen

porselein als materiaal

het magische meerschuim

europese houten pijpen

andere europese pijpen

pijpen uit noord- en zuid-amerika

pijpen uit afrika

pijpen uit azië

pijpenmakersgereedschap

tabacologische voorwerpen

curiosa en varia

1

Afbeeldingen 1 / 5

De pijp met zijn volledige lengte
Van boven met engobe steeleind
De bloemknop nog voor het bloeien
De koelribben op de ketel
De koelribben van boven gezien